پژوهش به عنوان شاخص‌ اصلی تولید علم ، رشد و پیشرفت نقش مهمی در بهبود وضعیت زنان دارد . توجه بـه امـر پـژوهش در حـوزه مسائل زنان مـوجـب توسعه فعالیت‌های زنان در زمینه‌های اخلاقی ، فرهنگی ، اجتماعی ، اقتصادی و سیاسی می‌‌گردد .

اگر چه بعد از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی و به ویژه در دو دهه گذشته به دلیل توجه خاص به مسائل زنان پژوهش در این حوزه رشد چشمگیری داشته است اما به نظر می‌رسد کمیت تحقیقات علمی زنان برکیـفیت این مـطالعات غـلبه دارد و کمیـت‌گرایی هـمچنان بر پژوهـش‌های زنان سایه افکنده است به‌طوری که توجه به کمیت و غفلت از سایر مؤلفه‌ها و پارامترهای کیفی تحقیقات علمی زنان در حال حاضر موجب منفعل شدن این مطالعات شده است .

به‌طور کلی ارتقاء کیفیت تحقیقات زنان نیازمند شناسایی مشکلات و موانع موجود در زمینه‌های نگرشی، فرهنگی، روش‌شناختی و ساختاری پژوهش در این عرصه است . گام بعدی پس از شناسائی معضلات پژوهش زنان ارائه راهکار عملی جهت رفع این مشکلات و مقابله با تهدیدات و استفاده بهینه از فرصت‌ها و موقعیت‌ها است . کارنمای پژوهش،

به مناسبت هفته پژوهش موضوع آسیب‌شناسی پژوهش زنان با استفاده از نظرات کارشناسان مسائل پژوهش زنان بررسی و تبیین شده است . در ادامه یادآور می‌شود موارد بررسی شده در این اقتراح به‌طور کلی در حوزه علوم انسانی احصاء شده است که این مشکلات در تحقیقات علمی زنان با توجه به نوپا بودن این مطالعات به مراتب مشهودتر و محسوس‌تر است .

اقتراح حاضر با استفاده از نظرات ارزشمند خانم‌ها دکتر شهلا باقری (عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس)، فاطمه بداغی (نماینده محترم قوه قضائیه در شورای زنان)، مهری سویزی (مدیر کل دفتر امور بانوان وزارت آموزش و پرورش) و حجت‌الاسلام والمسلمین رضا غلامی (محقق و پژوهشگر) تهیه شده است .

ª تبیین شما از چالش‌ها و موانع نگرشی موجود در عرصه پژوهش‌های علمی زنان چیست؟ و چه راهکارهای عملی را جهت مرتفع نمودن این موانع پیشنهاد می‌کنید؟

خانم دکتر باقری: از جمله موانع نگرشی در حوزه مطالعات زنان این است که تا کنون مسائل زنان به عنوان یک رشته علمی تخصصی لحاظ نشده و این موضوع به اندازه‌ای عام فرض شده که همواره بحث زنان به‌عنوان بحث فرعی محسوب می‌گردد و وجاهت علمی چندانی ندارد تا در پیکره مباحث آکادمیک و علمی مطرح شود .

خانم بداغی: تحقیق برای مسائل زنان حاوی دیدگاه‌های افراطی (حمایت بی‌دریغ و نسنجیده از زنان) و تفریطی (نادیده گـرفـتن مشـکلات جـامعه بانوان) مـی‌باشدکه منجر به عدم ارائه دیدگاه‌های علمی فـارغ از تعـصبات جنـسی زنانه یا تـفکرات مـردسـالارانـه‌ مـی‌شـود.

گـاهی نویسندگان مـردکه‌ به سـفارش بنـیادها و پژوهـشکده‌های زنان مطالبی می‌نویسند نیز به حمایت بی‌دریغ از زنان می‌اندیشند و گاهی به مقولات نظری صرفنظر از کاربردهای اجتماعی و معضلات جاری روی می‌آورند .

خانم سویزی: پژوهش‌های علمی زنان گرفتار سه معضل اساسی است:

۱- فقدان اعتبار مکفی به جهت این‌که نگاه دغدغه‌دار و ژرفی به عنوان معین تصویب و تسهیل چنین اعتباراتی یا اصلاً وجود ندارد و یا آنقدر معدود است که به صورت فعال و نمایان اثرگذار نیست .

۲- فقدان مسئله‌شناسی علمی نسبت به موضوعات، مسائل، معضلات، آسیب‌ها در حوزه زنان .

۳- فقدان انصاف علمی و حرمت به واقع‌نمایی تحقیقات به‌طوری که حاصل تحقیق سفارش کارفرما! نباشد بلکه بیانگر واقعیت موضوع باشد .

حجت‌الاسلام و المسلمین غلامی: تولد نارس تحقیقات علمی زنان در ایران با تقلید غلط و یک‌سویه از غرب با ریشه‌ای آموزشی و فاقد روش پژوهشی، وجود نگاه سطحی و عوامانه به توسعه تحقیقات علمی زنان، قشری‌گرایی و شعارزدگی در عرصه مسائل زنان و به طور‌کلی مقدم بودن سخت‌افزار بر نرم‌افزار در نگاه کلان مدیریت کشور از جمله موانع نگرشی در حوزه تحقیقات زنان می‌باشد .

ª ضمن احصاء موانع فرهنگی تحقیقات علمی زنان راهکارهای پیشنهادی جهت کاهش این مشکلات را بیان کنید.

خانم دکتر باقری : به‌طور کلی موانع فرهنگی پژوهش یک مشکل عام در کشور تلقی می‌شود. عدم توجه به ضرورت پژوهش و نقش آن در توسعه علمی کشور به وضوح حکایت از این مسأله می‌کند . مسائلی همانند تخصیص میزان کمی از بودجه به اعتبارات پژوهشی و بویژه پایین بودن سهم بخش فرهنگ در بودجه کشور از موارد قابل توجه در عرصه پژوهش است . به طور کلی بودجه بخش فرهنگی متفرق و پراکنده است و نیازمند ساماندهی می‌باشد .

خانم سویزی: اگر شورای تحقیق جدّی، فعال، علمی و دارای اختیارات مؤثر باشد می‌‌توان از آن به عنوان تنها مسیر قبول پیشنهادات، بررسی و در نهایت تصویب آن‌ها جهت اجرا انتظار داشت در غیر این‌صورت اکثر تحقیقات به ویژه در اصل عنوان و موضوع آسیب‌پذیر است .

حجت‌الاسلام و المسلمین غلامی: گسست تاریخی و غفلت از هویت ملی ـ اسلامی، خودباختگی و غیرپرستی و شیفتگی به نظریه‌ها و دیدگاه‌های غیرخودی، ضعف اعتماد به نفس و خودباوری علمی پژوهشگران این حوزه، ضعف شدید تخصص‌گرایی در ارتباط با قلمرو امور مرتبط با مسائل زنان، سوء‌استفاده سیاسی از ساحت علم، (سیاست‌زدگی) و غوغا‌سالاری، غیربومی و وارداتی بودن مطالعات زنان از جمله موانع فرهنگی اصلی در عرصه زنان محسوب می‌شوند .

 ª معضلات بارز و اساسی روش‌شناختی مسائل زنان را بیان کنید و بفرمائید بکارگیری چه روش‌ها و فرآیند‌هایی موجب ارتقاء سطح کیفی پژوهش‌های زنان می‌گردد؟

خانم دکتر باقری: زیر ساخت‌های نظری مسائل زنان موجود نیست و به‌نظر می‌رسد طراحی رشته‌های بین‌رشته‌ای و تعبیه دروس روان‌شناختی در آن ضروری است و به‌طور مستقیم و غیرمستقیم می‌تواند مؤثر باشد . خانم بداغی: پژوهش در موضوعات زنان، تا حدودی ژورنالیستی شده است و این امر آفتی به دنبال دارد که از اتقان و عمق کار می‌کاهد. متأسفانه به راحتی می‌توان به افراد یا مؤسسات خاصی اشاره کرد که به سرعت به تولیدات علمی زیاد پرداخته‌اند در حالی‌که این محصولات تکراری و فاقد هدف‌های معین و رسالت مشخص می‌باشد. تکراری بودن عناوین پژوهشی و عدم ارائه دیدگاه‌های نو و اثربخش در روند عملی از مشکلات دیگر پژوهش در این حوزه است .

خانم سویزی: پیچیدگی، گستردگی، فراوانی مسائل زنان و فقدان عقبه علمی با رویکرد ارزش‌های دینی از جمله مشکلات روش شناختی مسائل زنان است چنانچه شورای فرهنگی - اجتماعی زنان مرکزی برای به تصویر کشیدن تمام مسائل، پژوهش‌ها و روش‌های گویای رساننده باشد و در این راستا هم عمل نماید گام مثبتی در این زمینه محسوب می‌شود .

حجت‌الاسلام و المسلمین غلامی: مسأله محور نبودن پژوهش در حوزه مسائل زنان، فقدان توجه به روش‌شناسی پژوهش و خلط خاستگاه و شأن پژوهش با ترویج در تحقیقات علمی زنان، سردرگمی و ابهام‌آلودگی روش‌شناسی تولید علم در مطالعات علمی زنان، فقدان طبقه‌بندی تحقیقات زنان بر اساس مقتضیات و نیازهای زنان جامعه از جمله موانع اصلی روش‌شناختی مسائل زنان می‌باشد . شناسایی راهکارهای عملیاتی برای کاهش آسیب‌ها و ضعف‌ها و نیز مقابله با تهدید‌ها و برخورداری از فرصت‌ها، سنجش و ارزیابی سیاست‌ها، روش‌ها و ضوابط و تشکیلات به منظور ایجاد هماهنگی و ظرفیت‌های لازم برای اجرای راهکارها موجب ارتقاء سطح کیفی پژوهش در عرصه علمی تحقیقات زنان می‌گردد .

ª مشکلات اصلی نیروهای پژوهشی (مدیریتی و انسانی) در حوزه پژوهش زنان چیست؟ جهت کاهش این مشکلات چه تدابیری باید اندیشید؟

خانم دکتر باقری: عدم نگاه تخصصی به مسأله پژوهشی زنان ـ مدیریت‌های غیرتخصصی در مصادر امور ـ کمبود و خلاء نگاه معناگرا به این حوزه از جمله مشکلات اصلی در این زمینه محسوب می‌شود .

خانم سویزی: مشکل مدیران پژوهش عدم اعتبارات مکفی و عدم انجام تحقیقات در سررسیدهای زمانی خود است در رابطه با نیروهای پژوهشی می‌توان به فقدان مناقصه پژوهش‌ها و به ویژه پژوهش‌های ملی و مؤثر بودن ارتباطات در حوزه تصمیم‌گیری‌ها اشاره نمود .

حجت‌الاسلام و المسلمین غلامی: در زمینه نیروی انسانی اعم از مدیریتی و پژوهشی برخی آسیب‌های جدی قابل توجه است در زمینه نیروهای پژوهشی می‌توان به غیرحرفه‌ای‌گری و تعدد مشاغل پژوهشی اشاره نمود. در زمینه مدیریت پژوهش بخش قابل توجهی از مدیران مراکز پژوهشی به ویژه در بخش‌های اجرایی علاوه بر عدم بهره‌مندی از دانش و مهارت لازم، از فرهنگ حاکم بر مؤسسات پژوهشی فاصله معتنابهی دارند . چون تعدد مشاغل مدیران و محققان به‌منزله مهم‌ترین عنصر ناکامی و شکست پذیرفته شده است اجتناب از معضل تعدد مشاغل و تقدم اولویت کاری براساس منافع مادی می‌تواند در این زمینه راهگشا باشد .

 ª مهم‌ترین موانع ساختاری و مدیریتی در حوزه پژوهش زنان را ذکر کنید. راهکارهای مرتفع شدن این موانع چیست؟

خانم دکتر باقری: عدم مدیریت تخصصی و ورود دانش‌آموختگان زن با رشته‌های مختلف به این حوزه چه در بحث کارشناسی و چه در بحث مدیریتی مهم‌ترین موانع ساختاری و مدیریتی در حوزه پژوهش زنان است .

خانم بداغی: عدم رعایت حق تألیف کتاب، مقالات و سایر حقوق معنوی از معایب عرصه پژوهش در همه موضوعات و همچنین در زمینه مسائل زنان می‌باشد به‌ویژه نویسندگان جوان از هیچ اعتباری در این عرصه برخوردار نیستند .

حجت‌الاسلام و المسلمین غلامی: عدم اشراف و اطلاعات روزآمد از نیازهای اساسی و اولویت‌های مطالعات زنان و به‌طور کلی فقدان ارتباط روشمند میان متولیان امور و محققان حوزه زنان، فقدان مخازن و شبکه‌های اطلاعاتی کافی، آیین‌نامه زدگی در پژوهش و تبدیل شدن محقق به کارمند، فقدان ارتباط و هماهنگی میان مؤسسات علمی و پژوهشی کشور و تبادل تجارب و اطلاعات مراکز تحقیقاتی مطالعات زنان، فقدان فرصت‌ها و امکانات عادلانه برای انتشار دستاوردهای علمی محققان در قالب کتاب، مقاله و غیره در عرصه مطالعات زنان، ضعف کمی و کیفی مجلات تخصصی علمی ـ پژوهشی در حوزة مسائل زنان، فقدان برنامة جامع میان‌مدت و یا درازمدت پژوهش در حوزه مطالعات زنان از موانع مدیریتی و ساختاری تحقیقات علمی زنان تلقی می‌شوند. انجام یک مطالعه ملی جهت شناسایی نیازها و اولویت‌های پژوهش در حوزه مطالعات زنان، ساماندهی و توسعه کمی و کیـفی نشـریات تخصصی (علمی ـ پژوهشی) مطالعات زنان، فعال‌سازی کرسی‌ها و مجامع آکادمیک جهت ارائه روشمند نظریه‌های علمی، گسترش کمی و کیفی انجمن‌های علمی مسائل زنان و تأسیس باشگاه‌های علمی برای محققان این حوزه جهت توسعه ارتباطات همکاری و تعاملات علمی لازم و ضروری است .

ª موانع اقتصادی موجود در حوزه پژوهش‌های زنان چیست؟

خانم دکتر باقری :مشکلات اقتصادی تنها مختص پژوهش زنان نیست بلکه این مشکل به‌طور عام مطرح است. علی‌رغم توصیه‌های مقام معظم رهبری بودجه پژوهش‌ها در ایران کم است و بالتبع آن در حوزه مسائل زنان نیز کم است. همچنین عدم برگشت‌پذیری تحقیقات و فقدان تبدیل پژوهش‌ها به تولید انبوه و بازگشت اقتصادی را می‌توان به عنوان مشکلات اقتصادی این حوزه نام برد .

خانم سویزی: به دلیل کندی پرداخت‌ها، پژوهشگران با هزینه‌های بیش از زمان انعقاد قرار داد مواج می‌شوند که این مطلب دو نوع خسارت مادی و معنوی را به همراه دارد به ویژه در خسارت معنوی فرد ممکن است نتواند به عمق تعهدات علمی خود عمل نماید .

حجت‌الاسلام و المسلمین غلامی : فقدان معیارهای مشخص برای توزیع عادلانة امکانات و بودجة کافی میان محققان و مراکز پژوهشی زنان، سهم بسیار اندک مراکز تحقیقات زنان در بودجة پژوهش کشور، فقدان ضوابط روشن در خصوص نحوه هزینه کرد بودجة پژوهشی در حوزه مطالعات زنان از جمله موانع اقتصادی این حوزه محسوب می‌شوند .

ªاگر بخواهیم یک آسیب‌شناسی اجمالی پیرامون فعالیت‌های محتوایی مراکز پژوهشی زنان داشته باشیم تحلیل سرکار عالی در این زمینه چه می‌باشد؟ و چگونه می‌توان با این تهدیدات مقابله نمود؟

خانم دکتر باقری: ناهمگنی زنان این حوزه با یکدیگر، ملاحظات سیاسی، عدم رویکرد معناگرا به مباحث زنان و خانواده، عدم نظریه‌پردازی و عدم توجه به تربیت نظریه‌پردازان به عنوان آسیب‌های اصلی پژوهش‌های علمی زنان محسوب می‌شوند .

خانم بداغی: پژوهش‌های میدانی، فاقد استانداردهای لازم که تعمیم نتایج آن بسیار غیرعلمی است رایج می‌باشد و اما پژوهش‌های میدانی، منطقه‌ای ـ بومی اصلاً یا خیلی کمتر مشاهده می‌شود . خانم سویزی: بنده آسیب‌ها را در سه حوزه منابع انسانی ـ منابع علمی ـ منابع ریالی می‌دانم. منابع انسانی: اعم از کمبود نیروهای کـارآمـد و مـؤثـر، عـدم شناسایی نیروهای کارآمـد و مؤثر، عدم تـسهیل‌گری و حمایـت از این نیروها، عدم امنیـت شغـلی و ... منابع علمی: اعم از کمبود مسأله شناسی درست، کمبود منابع علمی فراوان و معتبر و در دسترس، آسیب‌دیدگی تحقیق از منابع «قدرت» که علاوه بر موضوع تحقیق حاصل تحقیق را هم سفارش! می‌دهند، عدم برگزاری نشست‌های علمی بین محققین و پژوهشگران، عدم توسعه روش‌های علمی تحقیق و .... منابع ریالی: فقدان شاخص‌های قیمت‌گذاری، سبقت تورّم از اعداد و ارقام‌ موجود پژوهشی، عدم توازن معقول بین قیمت و کیفیت، نبود وام‌های پژوهشی برای پژوهشگران، فقدان بورس پژوهش‌های علمی برای مواجهه نیازمندان نتایج پژوهشی و دارندگان پژوهش و ...

حجت‌الاسلام و المسلمین غلامی: به طور کلی نگرش‌ها و سیاست‌ها، کمیت‌گرایی، مصرف محوری مطلق و ساختارسالاری مهم‌ترین تهدید‌ها در حوزه مطالعات زنان محسوب می‌شوند.در واقع آن دسته از سیاست‌هایی که محوریت فعالیت‌های گروه‌ها و نیز معیارهای سنجش و ارزیابی را عمدتاً با آیتم‌های کمی منطبق ساخته است چالش‌های علمی در مسیر کیفیت‌گرایی در تحقیقات علمی زنان ایجاد کرده است . همچنین هر نوع سیاست پنهان و آشکاری که فعالیت‌های مؤسسات پژوهشی را به سوی نوعی نگاه مطلق مصرفی در قبال مخاطب سوق دهد عملاً بخش عمده‌ای از پتانسیل نوآوری و نظریه‌پردازی را معطل خواهد ساخت و در زمینه ضوابط، روش‌ها و فرآیندها نیز می‌توان به اشکال در نحوه مهندسی پژوهشی زنان، تنگناهای زمانی، فشارهای مقرراتی، فردمحوری و گره‌زدگی و نیز نظارت پوسته‌ای اشاره نمود .

منبع: شبکه کار آفرینی زنان

دانشگاه آزاد تبریز