وزارت علوم تحقیقات و فناوری، معاونت فرهنگی و اجتماعی، دفتر برنامه ریزی اجتماعی و مطالعات فرهنگی

گروه مطالعات زنان و خانواده

گروه مطالعات زنان دفتر برنامه‌ریزی اجتماعی و مطالعات فرهنگی که اعضای آن را صاحب‌نظران دانشگاهی و مدیران اجرایی در حوزه امور زنان تشکیل می‌دهند به منظور مسأله‌یابی امور زنان و دختران دانشجو و تبیین فرصت‌ها و تهدیدهای معطوف به این قشر از جامعه دانشگاهی تشکیل شده است.

بررسی مسائلی هم چون آسیب‌های روانی و اجتماعی دانشجویان دختر، ترویج فرهنگ عفاف،حجاب و مسایل اخلاقی، برنامه‌ریزی به منظور پربار نمودن اوقات فراغت دانشجویان، ارائه طرح جهت آموزش مهارت‌های زندگی به دختران دانشجو، رسیدگی به مسائل و مشکلات اقتصادی دانشجویان، تشکیل پرونده سلامت جسمی‌ـ روانی برای دانشجویان، اجرای طرح نیازسنجی از دانشجویان دختر، برنامه‌ریزی به منظور ایجاد شور و نشاط علمی و اجتماعی در میان دختران دانشجو و ... از رئوس برنامه‌های این گروه است.

در همین راستا، هفت کمیته تخصصی با موضوعات گوناگون در حوزه مسائل بانوان دانشگاهی با حضور اساتید دانشگاه‌ها و صاحبنظران در این دفتر مشغول فعالیت می‌باشند.

۱ـ کمیته تخصصی فرهنگ عفاف و حجاب

۲ـ کمیته تخصصی بررسی آسیب‌های روانی و اجتماعی دانشجویان

۳ـ کمیته تخصصی ازدواج و خانواده

۴ـ کمیته تخصصی بررسی مسائل دانشجویان شاهد و ایثارگر

۵ـ کمیته تخصصی بررسی مسائل امور خارجه بانوان دانشگاهی

۶ـ کمیته تخصصی بررسی مسائل مربوط به خوابگاهها (خانه‌های دانشجویی) و اوقات فراغت

۷ـ کمیته اشتغال پایدار و کارآفرینی

علاوه بر این هفت کمیته تخصصی، کمیته هماهنگی مراکز مطالعات زنان با هدف ایجاد ارتباط، تعامل و هماهنگی بین مراکزی که در راستای موضوعات مربوط به زنان در حال تحقیق و پژوهش می‌باشند و به عنوان بازوی کارشناسی و علمی برای کار تخصصی کمیته های هفت گانه در گروه مطالعات زنان در حال فعالیت می‌باشند.

«آشنایی با رشته دانشگاهی مطالعات زنان »

رشته مطالعات زنان که همزمان با آغاز جنبش‌های زنان از دهه ۷۰ به صورت آکادمیک در کشور‌های مختلف ایجاد شده، یک برنامه تحصیلی رشته‌ای است که عمدتاً شاخه‌ها‌ی علوم انسانی، اجتماعی، زیستی و بهداشتی را دربرمی‌گیرد. پایه و اساس این رشته مبتنی بر انجام تحقیق است و نگرش آن به مسائل زنان به‌گونه‌ای است که آنان را از دیدگاه خودشان و نه از زاویه و مطالعات، ادعاها یا نوشته‌های مردان درباره زنان، مورد پژوهش و بررسی قرار می‌دهد. از آنجا که ریشه‌های تاریخی و فکری این رشته‌ به جنبش‌های پیشرو و خواهان تغییر اجتماعی در سرتاسر جهان بازمی‌گردد، دانشگاه‌هایی که به این موضوع می‌پردازند نیز از این جنبش‌ها تأثیر‌گرفته‌اند.

رشته مطالعات زنان در دنیا به ارائه رهیافتی کل‌نگر در زمینه مطالعه موضوعات بنیادی جنس و جنسیت و چگونگی بازتاب آن در فرهنگ و تاریخ و به نحوه تأثیر آن بر شکل‌گیری تشکیلات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و نهادای می‌پردازد. این رشته به دانشجویان فرصت می‌دهد که به بررسی جایگاه، تجارت و مشارکت زنان در جامعه امروز و گذشته بپردازند. همچنین مطالعات زنان، به عنوان یک رشته دانشگاهی موجب پرورش رویکرد‌های میان‌رشته‌ای در این رشته از راه دروس و دوره‌های گوناگونی که به بررسی موضوعات وابسته به زنان از دیدگاه رشته‌های مشخص می‌پردازند می‌شود.

رشته‌مطالعات زنان، به منظور پیشبرد دستاورد‌های مهم به دست‌آمده در این زمینه درطول ۲۵ سال گذشته، نیازمند وجود استادان و پژوهشگران ورزیده است. با آنکه تاریخ شروع برنامه‌های مربوط به این رشته در دانشگاه‌ها به سال‌های دهه ۹۰ میلادی باز می‌گردد، اما هنوز شاهد گسترش اندک این برنامه و کمبود بودجه در این زمینه و در اغلب موارد محصور شدن آنها در چارچوب قواعد و اصول رشته‌های سنتی هستیم، لازم است که رشته مطالعات زنان در قرن بیست و یکم همسو با رشته‌های دیگر، به گسترش مبانی نظری خود و برقراری رابطه دوباره میان نظریه و عمل بپردازد. کسانی که در رشته مطالعات زنان در آمریکا فعالیت می‌کنند، مشارکت برابر مردان با زنان را ضرورتی اجتماعی می‌دانند و با تمرکز بر دانش و آگاهی‌های فمینیستی این هدف را پی‌گیری می‌کنند. آنان با طرح این مسأله که در پژوهش‌ها و محتوای دروس دانشگاهی، نقش جنسیت در ساختار اجتماعی دانش نادیده گرفته شده است، حاصل تحقیقات و تجربیات خویش را به صورت واحد‌های درسی اما بدون پیروی از الگوی واحد آموزش ارائه می‌کنند. به طور کلی در دانشگاه‌ها آمریکای برخورد یکسانی با رشته مطالعات زنان صورت نمی‌گیرد.

« مطالعات زنان در دانشگاه‌های ایران»

هدف از تأسیس رشته مطالعات زنان در مراکز دانشگاهی کشور، ایجاد بینش صحیح و غیرجانبدارانه از جایگاه زن در هستی و جهان امروز به صورت علمی و آکادمیک و با توجه به مطالعات تطبیقی است. بدین ترتیب این رشته در سال ۱۳۷۵ به پیشنهاد مؤسسه مطالعات مسائل زنان و دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاه الزهرا و شورای فرهنگی – اجتماعی زنان در شورای عالی برنامه‌ریزی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مطرح و پس از چالش‌های فراوان، نوزدهم دی‌ماه ۱۳۷۹ در مقطع کارشناسی ارشد به تصویب رسید و در سال ۱۳۸۰ اولین دوره آموزشی رسماً در سه دانشگاه تربیت مدرس، علامه طباطبایی و الزهرا با دو گرایش حقوق زن در اسلام و زن در خانواده آغاز به کار کرد و دانشجویان مطالعات زنان در دانشگاه تربیت مدرس، واحد‌های درسی مربوط به افزایش حقوق زن در اسلام را می‌گذرانند و دو دانشگاه علامه طباطبایی و الزهرا نیز با گرایش زن و خانواده فعالیت می‌‌کنند.

زن در اسلام، نقش زن در توسعه، زن و خانواده، بهداشت زن، زن در ایران و ... جزء واحد‌های درسی ارائه شده در این دانشگاه‌ها هستند. در سال ۱۳۸۳ نیز مرکز مطالعات و تحقیقات زنان وابسته به دانشگاه تهران به پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسی ارشد اقدام کرد. دیدگاه مورد پذیرش دانشگاه تهران مسأله‌گرا و هدف تربیت پژوهشگر در حوزة‌ مسائل زنان است. مبانی مطالعات زنان نظریه‌های فمینیستی و نقد آنها، جنسیت و توسعه، جنبش‌های اجتماعی زنان، زن در سیاست و ... از جمله واحد‌های درسی هستند که در فهرست دروس این رشته در مرکز مطالعات گنجانده شده است. در حال حاضر نیز زمزمه تأسیس این رشته در سایر دانشگاه‌های کشور شنیده می‌شود و برخی از دانشگاه‌ها مثل دانشگاه شیراز در تکاپوی ایجاد این رشته هستند.

رشته مطالعات زنان با گرایش حقوق زن در اسلام از سال ۱۳۸۰ در دانشگاه راه‌اندازی و طی ۴ دوره پذیرش موفق به جذب ۲۶ دانشجو شده است.

دکتر نهله غروی نائینی، مدیر گروه مطالعات زنان دانشگاه در گفتگویی با خبرنامه اظهار داشت: ایده ایجاد رشته مطالعات زنان در ابتدا در ذهن برخی از اعضای هیأت علمی دانشگاه شکل گرفت. از سال ۱۳۷۵ هسته اولیه برنامه این رشته شکل گرفت و تا اواخر ۷۸ برنامه آن نهایی شد و فراز و نشیب‌های زیادی را گذراند و در گروه‌های مختلفی مطرح شد و پس از چند جلسه دفاعیه، موافقت خود را از شورای عالی برنامه‌ریزی دریافت کرد و به دلیل حساسیت‌هایی که از طرف ریاست وقت دانشگاه برای ایجاد رشته جدید مطرح بود، یک سال دیگر نیز برای گرفتن موافقت از سوی شورا و هیأت رئیسه دانشگاه به طول انجامید و از سال ۸۰ اجازه جذب دانشجو در رشته مطالعات زنان در دانشگاه صادر شد.

وی افزود: برنامه درسی که در دانشگاه نوشته شد در زمینه گرایش حقوق زن در اسلام بود که در نوع خود برای اولین بار نوشته می‌شد و هدف ما این بود که از برنامه کشور‌های غربی الگو نگیریم، زیرا پایگاه ایده آنها فمینیسم است، ولی ما اسلام را اساس و پایه نگارش برنامه درسی این رشته قرار دادیم تا برنامه‌ای باشد که با زن ایرانی بیگانه نبوده و به اسلام نزدیک باشد.

وی به تلاش گروه برای نوشتن برنامه دکترای رشته مطالعات زنان اشاره کرد و گفت: ما قصد داریم تا برنامه درسی مقطع دکتری این رشته را بنویسیم، اما با توجه به حساسیتی که از سال گذشته بر روی برنامه درسی و خروجی دانشگاه‌ها به وجود آمده، بازنگری و نوشتن برنامه دکتری به تعویق انداخته شد. با نوشتن برنامه درسی دوره دکتری، برخی از دروس دوره کارشناسی ارشد نیز بازنگری خواهد شد.

مدیر گروه مطالعات زنان در خصوص بازارکار این رشته گفت: با توجه به آنکه وزارتخانه، فرمانداری‌ها، استانداری‌ها، کمیسیون مجلس در امور بانوان و خانواده به مشاوران خانم‌ و نیرو‌های تحقیقاتی نیاز دارند، فارغ‌التحصیلان این رشته گزینه مناسبی برای این امور نخواهند بود.

وی در خصوص جایگاه این رشته در جهان گفت: رشته مطالعات زنان از حدود ۴ دهه گذشته در اروپا و آمریکا و همزمان با جنبش زنان و بیان ایده‌های فمینیستی آغاز شد. کشور‌های دیگری همچون مالزی، هند و برخی از کشور‌های عربی نیز این رشته را راه‌اندازی‌ کردند که دیدگاه‌ها و برنامه‌‌های اروپا و آمریکا را در آن لحاظ می‌کنند، اما آنچه در ایران پایه‌گذاری شد با دیدگاه اسلام منطبق است تا قوانین، مقررات و جایگاه زن از دیدگاه اسلام بررسی شود و شأن و حقوق زن مورد مطالعه قرار گیرد.

وی در پایان ابراز امیدواری کرد: با راه‌اندازی این رشته بتوانیم شأن زن را بیشتر بشناسیم و توانمندی و خودباوری زنان را افزایش دهیم و بتوانیم فارغ‌التحصیلان خوبی را به جامعه تقدیم نماییم.