پروین تاح محمدی

بررسی حرکت‌های سیاسی ـ اجتماعی زنان بوشهر در تاریخ معاصر/  بخش نخست

در این مقاله، مختصراً به بررسی حرکت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی زنان بوشهر در تاریخ معاصر ایران می‌پردازیم.

درخشش ظهور زن ایرانی در عرصه‌های گوناگون سیاسی، اجتماعس همزمان با آغاز جنبش مشروطه در ایران است. زنان ایرانی که در فضای حاکمیت مطلقه‌ی مردانه‌ی عصر ناصری از هرگونه حقوق خصوصی و مدنی محروم بودند برای احقاق مطالبات‌شان از آغاز نهضت مشروطه فعالیت‌های حق‌خواهانه‌ی خویش را به سه شکل دنبال نمودند:

۱. انتشار نشریات ۲. تشکیل انجمن‌های سری و سازمان‌های زنانه ۳. گشایش مدارس نوین دخترانه.

انتشار نشریات زنانه برای اولین بار در سال ۱۲۸۹ در تهران با نشر روزنامه‌ی «دانش» به سردبیری خانم دکتر کمال آغاز شد. از دیگر زنانی که در عصر قاجار و نهضت مشروطه به انتشار روزنامه و مجلات زنانه پرداختند.

خانم‌ها صدیقه دولت‌آبادی، مریم عمید مزین‌السلطنه و …می‌باشند. انتشار روزنامه‌ها به سردبیری زنان فرهیخته و ادیب آن روز آغاز مبارزه‌ای دراز مدت برای مطالبه‌ی حقوق زنان بود. در این راستا مردم بوشهر نیز که از دیرباز با روزنامه و فرهنگ روزنامه‌خوانی آشنا بوده و نقش موثر این وسیله این ارتباط جمعی را در زندگی نوین، درک کرده بودند با انتشار روزنامه‌ای خاص برای زنان توسط بانویی ادیب به صف دیگر زنان متجدد پیوستند.

انتشار روزنامه «نورافشان» به سردبیری بانو «شوکت سلامی» در سال ۱۳۰۹ یکی از حرکت‌های فرهنگی اجتماعی برجسته زنان بوشهر در اواخر عصر قاجار است. بانو سلامی در خانواده‌ای مذهبی در شهر همدان دیده به جهان گشود. پس از طی آموزش‌های اولیه در زادگاهش همراه با خانواده راهی نجف اشرف شد. او در این شهر به فرا گرفتن علوم مختلف دینی پرداخت.

همزمان با انقلاب مشروطه در ایران از نجف اشرف به بوشهر آمد. بانو سلامی پس از ازدواج با عباس سلامی به انتشار روزنامه نورافشان پرداخت. روزنامه‌ی نورافشان پس از اندک مدتی مورد توجه دیگر محافل ادبی و مطبوعاتی کشور مخصوصاً محافل فرهنگی زنان در دیگر نقاط کشور قرار گرفت.

مجله «عالم نسوان» در یکی از شماره‌های خود انتشار نورافشان را به سردبیر و زنان بوشهری تبریک می‌گوید. خط و مشی حاکم بر روزنامه نورافشان از لحاظ سیاسی می‌توان گفت محافظه‌کارانه و از لحاظ اجتماعی به نشر اخبار و مطالب محلی و اعلانات ثبتی و مطالب مفید علمی، تاریخی بوده است.

نورافشان به دلیل سردبیری توسط یک زن از حقوق زنان بسیار سخن می‌گفت و مقالات و نامه‌های فراوانی درباره‌ی حقوق زنان، خانواده، بارداری، تولد نوزاد، شوهرداری، طلاق، کشف حجاب و مظلومیت زن ایرانی منتشر کرد. روزنامه‌ی نورافشان به دلیل دفاع از حقوق زنان و همچنین انتشار این روزنامه توسط زنی فرهیخته و فرزانه در آن اوضاعی که غالب زنان ایرانی تنها نمادی از کدبانوی خانه و الهه‌ی زایش به شمار می‌رفتند در تاریخ مطبوعات بوشهر و ایران از جایگاه خاصی برخوردار است. بانو سلامی در این روزنامه مقالاتی گوناگون پیرامون مسائل مختلف زنان قلم زده است.

از دیگر اهرم‌های فشاری که زنان ایرانی توسط آن به رجال حاکمه فشار آورده و در پی احقاق حقوقشان بودند، تأسیس مدارس نوین دخترانه در ایران بود. گشایش مدارس دخترانه به سبک جدیدتر و سازماندهی‌ شده در دنباله سال‌های (۱۲۶۴ ـ ۱۲۵۰) و طی سال‌های (۱۲۸۹ تا ۱۳۰۰) یکی از راه‌های تغییر و اصلاح نظام اجتماعی نامطلوب زنان و از جمله فعالیت‌های مربوط به دفاع از حقوق زنان توسط آنان بود. بدین ترتیب پایه و اساس تعلیم و تربیت جدید به همت شیرزنانی مانند بی‌بی خانم، وزیداف، طوبی آزموده، دره العایی، خواهران مستغنی پایه‌گذاری شد.

اولین مدرسه‌ی دولتی زنان در تهران در سال ۱۲۹۷ تأسیس شد و با توجه به شرایط به وجود آمده و با توجه به شرایط به وجود آمده در شهرهای بزرگ، بوشهر نیز از دست حوادث و تغییرات و اصلاحات قوانین اجتماعی که آرام آرام به نفع زنان صورت می‌گرفت در امان نبود. نخستین مدرسه دخترانه به سبک نوین در بوشهر دبستان دخترانه معینی است که در سال ۱۳۰۵ تأسیس شد.

این دبستان به نوشته‌ی سالنامه‌ی فرهنگ یکی از موسسه‌های آموزشی پرجمعیت در شهر بوده است. نکته حائز اهمیت این است که در ورای تأسیس این دبستان نوین دخترانه، زحمات بی‌دلیل بانو سلامی مجدداً به چشم می‌خورد. محقق گران‌قدر بوشهری سید قاسم یاحسینی در اثر ارزشمندش (صد سال مطبوعات بوشهر) پیرامون تأسیس دبستان معینی این‌چنین می‌گوید: «بانو سلامی با همکاری و مساعدت برخی از تجار و بازرگانان علم‌دوست بوشهری اقدام به تأسیس نخستین مدرسه دخترانه به سبک نوین در بوشهر کرد.»

یاحسینی در ادامه به زمینه‌های نامساعد آن زمان برای تأسیس یک مدرسه‌ی دخترانه اشاره می‌کند و از قول حسن برازجانی می‌گوید: «به دلیل پایین بودن سطح فرهنگ اجتماعی برخی پندارهای مذهبی مبنی بر ضرورت جلوگیری از تحصیل بانوان، با مخالفت‌های شدید رو‌به‌رو شد.» یاحسینی می‌افزاید: «بانو سلامی برای خنثی کردن اقدامات مخالفان به سراغ مجتهدان و روحانیون طراز اول شهر رفت و موفق به گرفتن فتوای مجاز بودن تحصیل دختران در مدارس نوین شد.

آیت‌اله مجتهد بلادی از جمله روحانیونی بود که در این عرصه پیشتاز بوده و از هیچ کمکی برای تأسیس دبستان دریغ ننمود.»
دبیرستان دخترانه‌ی شاهدخت از دیگر مدارس دخترانه‌ای است که در سال ۱۳۱۴ با مدیریت بانو سلامی تأسیس شد بانو سلامی و خانم ایروانی در این دبیرستان به آموزش و تشکیل کلاس‌های فرهنگی، هنری از جمله موسیقی پرداخت. دبستان دخترانه‌ی هفده دی که اکنون گلستان نام دارد از دیگر مدارس دخترانه بود سال‌های (۱۳۱۸ ـ ۱۳۵۵) تأسیس شد.
ادامه دارد...
***************************

بررسی حرکت‌های سیاسی ـ اجتماعی زنان بوشهر در تاریخ معاصر/ بخش دوم و پایانی
در حوزه‌ی شعر و شاعری بانوی دیگر در خاندان متدین آل عصفور پا به عرصه‌ی ظهور و هنرنمایی می‌گذارد. خاندان آل عصفور که در سال ۱۲۲۰ هـ . ق به همراه عده‌ای از خویشان و نزدیکان‌شان از بحرین به بوشهر مهاجرت کرده و مقیم شدند در حوزه‌های گوناگون سیاسی، اجتماعی نقشی موثر ایفا نمودند.

شیخ حسن آل عصفور از بزرگان این خاندان است که همیشه مورد لطف و تجلیل شاه قاجار بود. در این خاندان شاهد تولد بانویی شاعره و مومنه هستیم. امیره‌ی آل عصفور از چهره‌های اهل ادب در دوره‌ی ناصری در بوشهر است. این بانوی شاعره که معاصر با دوره‌ی محمدشاه قاجار است، در زمینه‌ی مرثیه‌سرایی و سرودن اشعار نفیس پیرامون خاندان اهل بیت و بالاخص اباعبداله الحسین دستی به قلم داشته و از زنان شاعره‌ی عهد قاجار در استان بوشهر محسوب می‌شود.

آقای ابوالحسین حسینی که در این زمینه تحقیقات ارزشمندی انجام داده پیرامون این بانو می‌گوید: «تاریخ تولد و وفات و نام کتاب شعر این بانو در منابع و مآخذ نیامده است و در این زمینه هیچ‌گونه منبع قابل دسترسی موجود نیست. مرحوم آقا بزرگ طهرانی مولف کتاب (الغریه علی تصانیف الشیعه) در توضیح دیوان شعر (شیخ محمد آل عصفور) نیز اشاره‌ای داشته‌اند.»

در دهه‌های چهل و پنجاه شاهد حضور زنان بوشهری در عرصه‌ی هنر مخصوصاً تئاتر می‌باشیم. البته قبل از این زنان بوشهری تنها زنانی بودند که در نمایش تعزیه خود در نقش زن ظاهر می‌شدند حضور نمایشگران زن در تعزیه‌ی بوشهر نشان از نقش موثر زنان در عرصه‌ی نمایش در این دیار دارد. در دهه‌ی چهل با تلاش‌ها و کوشش‌های مرحوم منوچهر آتشی بازیگران زن برای اولین‌بار پا به صحنه‌ی تئاتر گذاشته و هم‌دوش بازیگران مرد بر صحنه درخشیدند. خانم «سمین هفته» اولین بازیگر زنی بود که در سال ۱۳۴۲ بر روی صحنه ظاهر شد. خانم منیرو روانی‌پور در تعدادی از آثار نمایشی در میانه‌ی دهه‌ی چهل بر صحنه ظاهر شد.

در این دهه زنان هنرمندی از جمله خانم زادسر، خانم شریفی، خانم مریم ادیبی، خانم فتحعلی‌زاده، خانم گرمسیری هرکدام به نوبه‌ی خود بازیگران قابلی بودند. خانم منیرو روانی‌پور از دهه‌ی پنجاه به بعد از زمره‌ی زنان نویسنده‌ی پرتوان کشور است که آثارش در اروپا و آسیا به چندین زبان به چاپ رسیده است.

زنان بوشهر علاوه بر این که در حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی در دوره‌های متفاوت حضوری پررنگ از خود نشان دادند در زمینه‌های سیاسی نیز مانند دیگر زنان کشور تأثیر بسیار در روند پیشبرد مسائل سیاسی داشتند. نقش زنان بوشهر در عهد مشروطیت در حمایت از تأسیس بانک ملی و حضور پررنگ‌شان در جنبش اسلامی و انقلابی دلیران تنگستان بیانگر این موضوع می‌باشد.

پس از امضای فرمان مشروطیت (۱۹۰۶ م)، زنان ایران فعالیت سیاسی، اجتماعی خود را تشدید کرده و از زمینه‌های گوناگون و مخصوصاً در تأسیس بانک ملی و تحریم منسوجات خارجی، در کنار دولتمردان مشروطه، سخت کوشیدند. نمایندگان مجلس اول در جهت تأمین و بهبود مسائل اقتصادی که در آن برهه از زمان بزرگ‌ترین ضعف دولت و جامعه محسوب می‌شد، به فکر ایجاد بانک ملی افتادند تا به وسیله‌ی آن کمبود پول و سرمایه را جبران کنند.

به همین منظور در نوامبر ۱۹۰۶ در مجلس اول پشنهاد یکی از نمایندگان بوشهری به نام معین‌التجار بوشهری، بانکی در جهت جمع‌آوری پول و کمک به دولت وقت تأسیس شد. در این راستا زنان در انجمن‌ها و موسسات خود به حمایت از تأسیس این بانک پرداخته و با فروش جواهرات خویش که تنها دارایی آن‌ها بود و جمع‌آوری پول به کمک دولت شتافتند. بر اساس روایت‌های شفاهی تعدادی از زنان بوشهری با فروش زینت‌آلات و طلاهای خود مبلغی جمع‌آوری کرده و برای تأسیس بانک ملی به تهران ارسال کردند.

حضور زنان بوشهری بالاخص زنان خطه‌ی تنگستان در نبرد علیه اشغالگران انگلیسی از دیگر حرکت‌های موثر سیاسی آنان است. به هنگام اشغال بوشهر توسط استعمار انگلیس که در سال ۱۹۱۵ میلادی اتفاق افتاد، بندر ساحلی دلوار نیز مورد هجوم اشغالگران انگلیسی قرار گرفت. در این هجوم نظامی مردان و زنان قریه‌ی دلوار به رهبری و فرماندهی رئیس‌علی دلواری با نمایشی جسورانه و وطن‌پرستانه در مقابل حمله زمینی و دریایی سربازان انگلیسی مقاومت کرده و پس از مجاهدهت‌های بسیار، استعمار پیر انگلیس را مجبور به قبول شکست نمودند.

در این جهاد میهن‌پرستانه، زنان و دختران رئیس‌علی دلواری و سایر زنان منطقه‌ی تنگستان غیورانه به تقویت روحیه‌ی جهادگران پرداخته و در پشت جبهه آنان را پشتیبانی می‌کردند. در بین این زنان بانو «فاطمه آغا» همسر رئیس‌علی و بانو «خیرالنساء» و بانو «مدینه» که تماماً از نزدیکان و اقارب رئیس‌علی بودند در این نبرد از خود شجاعت‌های بی‌نظیری نشان دادند. زنان تنگستان در این مبارزه علاوه بر حضور مستقیم در جبهه‌ی نبرد، مسئول تدارکات پشتی نبرد نیز بودند.

عبدالکریم نیسنی که از چهره‌های فرهنگ‌دوست و فرهیخته‌ی بوشهری می‌باشد طی تحقیقی در این زمینه می‌نویسد: «در این میان همسر و خواهر رئیس‌علی دلواری نقش ویژه‌ای داشتند. آن‌ها شجاعانه از زنان و کودکان ناتوانی که به منطقه‌ی «کلات و بوجیر» پناه برده بودند نگه‌داری کرده و احتیاجات آنان را برآورده می‌نمودند.»

نسینی در ادامه به معرفی زنی جنگ‌آور و دلیر دلواری می‌پردازد:
«فاطمه آغا زنی جنگجو و شیردل بود که به اتفاق خیرالنساء مستقیماً در جبهه‌ی نبرد دلوار حضور داشتند.»

فراشبندی درباره‌ی شجاعت این زن می‌نویسد:
«فاطمه آغا زنی رزمنده با جرأت و باشهامت بود. در بحبوحه‌ی جنگ دلوار، شخصاً آب به سنگر رسانیده و در نزدیکی مکانی که مشرف به محل استقرار رئیسعلی بود تفنگ او را فشنگ‌گذاری می‌کرد.»

مادام فرگوسن که یکی از زنان اسیر در جنگ دلوار است در خاطرات خود که در روزنامه‌ی تایمز لندن چاپ شده بود این‌چنین می‌نویسد: «در طی این جنگ زنان انگلیسی که اسیر شده بودند از فارس به تنگستان فرستاده شدند که وظیفه‌ی تفتیش و نگه‌داری این زنان به عهده‌ی زنان تنگستانی بود.»

در دوران حکومت پهلوی فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی زنان در چهارچوب متمرکز و نهادینه شده، هدفمندتر شد. بدین منظور دولت وقت به زنانی که توانایی انجام فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی داشتند مجوز تأسیس سازمان‌هایی را داد که در غالب این سازمان‌ها و تحت نظارت مستقیم دولت به فعالیت بپردازد. زنان در چارچوب سازمان‌های خدماتی جمعیت‌های خیریه و کانون‌های گوناگون به حرکت‌های سیاسی اجتماعی خود انتظام بخشیدند.

در واقع دهه‌ی ۳۰ دوره‌ی تمرکز و انسجام فعالیت‌های مختلف زنان بود که در رأس این سازمان‌ها، «سازمان زنان ایران» که در سال ۱۳۴۵ تأسیس شد و دستگاه اداری عظیمی بود توانست با ایجاد چهارصد شعبه در سراسر کشور فعالیت‌های بیش از هفتاد هزار زن ایرانی را پوشش دهد.

در بوشهر نیز این سازمان توسط بانوان فعال اجتماعی و زنان شاغل تأسیس و فضاهای متنوعی را برای فعالیت زنان به وجود آوردند. زنان و دختران بوشهری با عضویت در سازمان زنان به فعالیت‌های اجتماعی از قبیل عیادت از بیماران و بینوایان همچنین کمک به مجروحان و مصیبت‌دیدگان حوادث و بلایای طبیعی به فعالیت‌های اجتماعی خود رونق بخشیدند. در این راستا، سازمان زنان بوشهر به سرپرستی مرحومه «خدیجه هوشمند» برای رسیدگی به مسائل اجتماعی و حققو زنان و همچنین ارائه‌ی آموزشی، فرهنگی و هنری به آنان خدمات ارزشمندی را به زنان ارائه کردند.

سازمان زنان بوشهر با فعالیت‌های زنانی متعلق به قشرهای گوناگون جامعه از قبیل فرهنگیان، پرستاران و تعدادی از زنان توانمند خانه‌دار به ارائه‌ی مشاوره‌های بهداشتی، خانوادگی به زنان طبقات پایین شهری پرداخته و با چاپ کتاب‌هایی به زبان ساده در این خصوص به روشنگری زنان اقدام کردند.

در عصر جنبش عظیم انقلاب اسلامی زنان بوشهری نیز در این مقطع حساس از تاریخ معاصر در انزوا نبوده و در بهار نشستن درخت تنومند انقلاب اسلامی سهیم بودند. زنان بوشهر نیز طبق منابع و مآخذ در تظاهرات و شعائر انقلاب اسلامی شرکت جسته و در صف اول راهپیمایی‌ها قرار گرفتند و در این جنبش بزرگ انقلابی دلیرانه حضور یافتند.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی زنان متعهد و مشتاق به مشارکت‌های سیاسی به موجب اصل ۶۲ قانون انتخابات مجلس شورای اسلامی کاندیدای نمایندگی مجلس شورای اسلامی شدند. خانم «مرضیه‌ی عدالت» نماینده‌ی حوزه‌ی انتخابی دشتستان به مجلس ششم شورای اسلامی راه یافت.

همچنین در اولین دوره از انتخابات شورای اسلامی شهر بوشهر، بیش از شانزده زن کاندیدا شده که در حوزه‌ی شهرستان بوشهر خانم «رباب عبیدی» به شورای اسلامی راه می‌یابد. در سال ۱۳۸۱ مجدداً زنان توانمند دیگری برای رفتن به شورای شهر به رقابت پرداختند که از بین پانزده زن بوشهری خانم‌ها «عبیدی» و «ماحوزی» به شورای شهر راه می‌یابند.

مشارکت سیاسی توده‌ی زنان بوشهری با توجه به موقعیت سیاسی‌، اجتماعی استان را می‌توان در چند زمینه عنوان کرد:
الف) شرکت در فرآیند انقلاب
ب) شرکت در انتخابات ادواری
ج) شرکت در تظاهرات و راهپیمایی‌ها
د) شرکت در گروه‌ها و انجمن‌ها
ه) شرکت در فعالیت‌های بسیج و جنگ تحمیلی

زنان پرتلاش بوشهری طی سال‌های ۱۳۷۲ تا ۱۳۸۰ مبادرت به تأسیس چهل تشکل غیردولتی نموده که در حدود بیست و پنج شکل آن به ثبت رسیده است.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی شاهد درخشش زنان و دختران بوشهری از قبیل نویسندگی، قصه‌نویسی، شعر و …هستیم که آثار ارزشمندی از این زنان به جشنواره‌های بین‌المللی راه یافته است.

نام بیش از پنجاه زن نویسنده و شاعر را اراده‌ی ارشاد اسلامی استان بوشهر در خود ثبت کرده است. بررسی وضعیت زنان بوشهر در سه حوزه‌ی فرهنگی، اجتماعی و سیاسی نشان داد که در همه سه حوزه هدایت و راهبری این حرکات خودجوش و برگرفته از تفکر حاکم بر جامعه‌ی زنان بوشهر بوده است که در این راستا حمایت و پشتیبانی رجال بوشهری از حرکت‌های سیاسی، اجتماعی زنان در ترقی و ترفیع درجات آنان بسیار موثر بوده است.

هفته نامه نصیر بوشهر