گفت‌وگو با معصومه ابتکار، اولین زن عضو هیات دولت: 

دختران جوان ما بسیار بلندپرواز هستند بنابراین تدابیری که برای حذف زنان اندیشیده می‌شود، کارساز نیست/از طرفی، وزیر زن انتخاب می‌شود و از طرف دیگر با تغییراتی در لایحه حمایت از خانواده حقوق زنان نادیده گرفته می‌شود.

نیلوفر ابتکار معروف به معصومه ابتکار (زاده۱۳۳۹خ / ۱۹۶۰م در تهران) فعال سیاسی، روزنامه‌نگار، مؤلف و مترجم ایرانی و عضو فعلی شورای شهر تهران است.
  
معصومه ابتکار به همراه والدین خود شش سال در شهرهای فیلادلفیا و ماساچوست در آمریکا اقامت داشت. پدرش دانش‌آموخته دانشگاه پنسیلوانیا است. او تحصیلاتش را در ایران در مدرسه بین‌المللی ایران زمین ادامه داد و در سال ۱۳۵۶ وارد دانشگاه پلی‌تکنیک در رشته مهندسی پتروشیمی شد. اما در سال ۶۰ تغییر رشته داد و لیسانس خود را از دانشگاه شهید بهشتی در تکنولوژی پزشکی، فوق‌لیسانس و دکترا را در رشته ایمنی‌شناسی (ایمونولوژی) از دانشگاه تربیت مدرس گرفت. بعداً عضو هیات علمی همین دانشگاه شد.

معصومه ابتکار از دانشجویانی بود که سفارت آمریکا در ایران را در بحران گروگان‌گیری در سفارت آمریکا مشارکت داشت و در سفارتخانه به «سیستر مری» یا «خواهر مری» معروف شد، او به دلیل تسلط به زبان انگلیسی به عنوان سخنگوی گروگانگیران معرفی شد.

ابتکار در شورای سردبیری روزنامه کیهان انگلیسی به فعالیت مطبوعاتی پرداخت و سپس امتیاز فصلنامه فرزانه را گرفت و به انتشار آن پرداخت. او طی سال‌های ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۵ به تشکیل موسسه مطالعات وتحقیقات مسایل زنان اقدام کرد. ابتکار در آستانه برگزاری چهارمین کنفرانس جهانی زن (پکن - ۱۹۹۵) مسئولیت دفتر هماهنگی سازمان‌های غیردولتی زنان و نیز نایب رییس کمیته ملی این کنفرانس را عهده دار شد. او در سال ۱۳۷۵ با تشکیل شبکه سازمان‌های غیردولتی زنان در ایران به عنوان رییس این شبکه انتخاب شد.

ابتکار نخستین زن ایرانی است که پس از انقلاب اسلامی وارد هیات دولت شده‌است. او بیشتر به‌خاطر نقش خود در تصرف سفارت آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ و ۸ سال ریاست سازمان حفاظت محیط زیست ایران در دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی معروف است، اما اکنون معاون رییس‌جمهور در دولت اصلاحات، نماینده مردم تهران در شورای‌شهر است، نماینده‌ای که معتقد است با همه سختی‌ها .بلندپروازی بسیاری از دختران جوان تدابیری که برای حذف زنان اندیشیده می‌شود، را ناکار می‌کند:

شما اولین زنی بودید که وارد کابینه دولت شدید، این ورود به عرصه فعالیت‌های اجرایی کشور را چگونه ارزیابی می‌کنید. فکر می‌کنید چه عواملی زمینه‌ساز ورود زنان به فعالیت‌های مدیریتی سطح کلان کشور شد؟
آقای خاتمی از طرفی اعتقاد به حضور اجتماعی زنان داشت و باور داشت که زنان توانمند هستند و می‌توانند در فعالیت‌های اجتماعی نقش مهمی را ایفا کنند و از طرف دیگر رای آوردن خود در انتخابات ریاست جمهوری ۲ خرداد را به نوعی وامداری زنان می‌دانست. بنابراین شناخت، آقای خاتمی معتقد بود که مطالبات زنان ایرانی در چارچوب قانون اساسی و شرع مقدس اسلام تا حد زیادی قابل تحقق است، یعنی این گونه نبود که او راه‌ها را برای پیشبرد وضعیت زنان در اجتماع بسته فرض کند.

برهمین اساس زمانی که بحث شکل‌گیری کابینه مطرح شد یکی از پیشنهادات و درخواست‌های او این بود که علاوه بر مسوولیت مشاورت رئیس جمهور در امور زنان که عالی‌ترین جایگاه اجرایی زنان تا آن زمان بود، سمت‌های اجرایی بالاتری نیز به زنان واگذار شود. نظر آقای خاتمی این بود که این وضعیت باید تغییر کند و در واقع باید عرصه جدیدی که در آن مسوولیت‌های اجرایی به زنان واگذار می‌شود جایگزین وضعیت قبلی شود.

تا قبل از دوره اصلاحات سقف‌های شیشه‌ای برای حضور زنان در فعالیت‌های اجتماعی وجود داشت و این سقف‌های شیشه‌ای مانعی بود که زنان در دولت حضور نداشته باشند و در عالی‌ترین مرجع سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری اجرایی ایران هیچ اثری از حضور زنان دیده نمی‌شد، اما آقای خاتمی این وضعیت را تغییر داد.

رئیس جمهور دوره اصلاحات در پاسخ به مطالبات زنان کشور تصمیم گرفت زنی را در مسوولیتی غیر از مسوولیت زنان قرار دهد، اما از آنجایی که تا حدودی نسبت به نوع نگرش مجلس و رای دادن مجلس به وزیر زن نگرانی داشت، فکر کرد که شاید بهترین راه این است که در قدم اول این صف‌شکنی در رابطه با واگذاری سمت‌های مهم به زنان را با انتصاب یک معاون رئیس جمهور زن آغاز کند.

زمانی که آقای خاتمی این موضوع را برای بار اول با من در میان گذاشت، گفت من فکر می‌کنم انتصاب یک معاون رئیس جمهور زن فضای جدیدی را در کشور به وجود می‌آورد و این انتصاب فرصت جدیدی برای بانوان کشور فراهم می‌کند و می‌تواند زمینه‌ساز حرکت‌های آینده شود.

آقای خاتمی معتقد بود اگر بخواهیم به یک وضعیت متعادل در زمینه برابرسازی فرصت‌های شغلی در سطوح مدیریتی، تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی در کشور برسیم، این قدم اول است. او می‌گفت واگذاری پست‌های کلیدی به زنان باعث می‌شود که خیلی از نگرش‌ها نسبت به زنان اصلاح شود و زمینه‌ها برای قدم‌های بعدی مشارکت اجتماعی زنان آماده شود.

این اقدام آقای خاتمی از یک طرف با حمایت بسیار وسیع و گسترده زنان و مردان، به ویژه مردانی که دختر داشتند، همراه شد. وقتی من به عنوان معاون رئیس جمهور انتخاب شدم‏، بسیاری از افراد شاخص دانشگاهی و مدیران با تجربه اعلام آمادگی کردند که برای پیشبرد کار با من همراهی کنند. آنها می‌گفتند که این اولین تجربه اجرایی یک زن بعد از انقلاب اسلامی است و می‌خواهیم که این تجربه موفق باشد، چون اعتقاد داریم که زنان باید در فعالیت‌های اجتماعی وارد شوند، چون می‌خواهیم که دختران ما آینده روشنی داشته باشند و اکنون با انتصاب یک زن به عنوان معاون رئیس جمهور فرصت استثنایی برای زنان کشور پیش آمده است.

انتصاب یک زن به سمت رئیس سازمان حفاظت محیط زیست حس همدلی و جریان هم‌افزایی بین کسانی که به تلاش برای حفظ محیط‌زیست اعتقاد داشتند و کسانی که به حضور اجتماعی زنان باور داشتند، ایجاد کرد؛ به طوری که می‌توانیم بگوییم که این پیوندی که بین جنبش زنان و جنبش حفظ محیط زیست به وجود آمد باعث شد که هر دو این جریانات در کشور بتواند به شکلی مناسب رشد داشته باشند و اولین تجربه مدیریتی یک زن مسلمان بعد از انقلاب تبدیل به یک تجربه موفق شود.

آیا مخالفت‌هایی با انتصاب شما به عنوان معاون رئیس جمهور وجود داشت؟
بله، مخالفت‌هایی هم بود؛ یعنی در ابتدا به هر حال نگرانی‌هایی هم وجود داشت. برخی از علما در قم اعلام نگرانی کرده بودند و بحث‌هایی را مطرح کرده بودند که آقای خاتمی هم موضع خیلی محکمی را در ارتباط با این موضوع داشت و اعلام کرد که به هر حال باید این فرصت به زنان داده شود و قرار هم هست که این کار در چارچوب مواضع شرعی صورت بگیرد.

بعد از اینکه من به عنوان معاون رئیس جمهور انتخاب شدم، با بسیاری از این آقایان که مخالفت خود را با انتخاب من اعلام کرده بودند، دیدار کردم و این دیدارها یکی از برنامه‌های بسیار جدی بود که من تا پایان سال هشتمی که مسوولیت داشتم‏، آن را ادامه دادم.

دیدار با مراجع و روحانیون سرشناس، نمایندگان ولی‌فقیه و ائمه‌جمعه شهرهای بزرگ از جمله اقداماتی بود که ما انجام دادیم. من به هر شهری که برای بازدید می‌رفتم، با علما و مراجع تقلید و ائمه جماعات آن شهر بازدید می‌کردم و نوع استقبال آنها در سال‌های ابتدایی و انتهایی مسئولیت‌ام برایم جالب بود.

من هر یک سال و نیم یا ۲ سال حداقل به هر استانی یکی دو بار سفر می‌کردم و این ملاقات‌ها تکرار می‌شد و خیلی مواقع ارزیابی‌ها را می‌شد سنجید، به طوری که تصوری که بعد از ۸ سال برای من ایجاد شد این بود که روحانیت و مراجع ما بسیار در ارتباط با نگاه‌شان در مورد زنان و واگذاری مسوولیت‌های اجتماعی به زنان انعطاف‌پذیری پیدا کرده‌اند. این انعطاف‌پذیری آنها در حالی صورت گرفته بود که آنها همچنان به اصول و چارچوب‌های اصلی خود تاکید داشتند و پایبند بودند، ولی آمادگی پذیرش زنان در مسوولیت‌های اجرایی را نیز داشتند و حتی به زبان می‌آوردند که تصور ما نسبت به نقش زنان تغییر کرده است و دیگر مانند گذشته به توانایی زنان در فعالیت‌های اجتماعی نگاه منفی نداریم.

در گذشته فکر می‌کردیم که زنان نمی‌توانند در عرصه مسوولیت‌های اجرایی کشور خوب عمل کنند یا تصور می‌کردیم که ممکن است مشکلاتی به جهت شرعی و پایبندی به حدود شرعی پیش بیاید، ولی بعد دیدیم که عملا این اتفاق نیفتاد و دیدیم که برعکس، الگوی بسیار مثبتی از جهت دینی در رابطه با زنان ارائه شده است که می‌تواند بسیار برای کشور بسیار مفید باشد.

این تغییر نگاه و حس ظن را واقعا می‌شد در اکثریت قریب به اتفاق آقایان دید. من از نزدیک تجربه کردم و دیدم که نگاه‌ها چقدر نسبت به مساله زنان مثبت شده است و آقایان چقدر نسبت به فعالیت اجتماعی زنان دید مثبت پیدا کرده‌اند و نگاهشان مثبت شده است. ایجاد تغییر در نگرش مردان کار سختی بود و آقای خاتمی واقعا صف‌شکنی کرد. آقای خاتمی، فصل نوینی را در بحث حضور زنان در عرصه‌های سیاسی و اجرایی باز کرد.

شما اولین زنی بودید که وارد هیات دولت شدید، نگاه‌ها در هیات دولت چگونه بود؟
نگاه‌ها متفاوت بود. اکثریت می‌پذیرفتند و نگاه‌شان بسیار مثبت و توام با همراهی بود، اما عده دیگری بودند که با من و فعالیت کاری‌ام مشکل داشتند. مشکل آنها این بود که از طرفی من زن بودم و از طرف دیگر حیطه کاری من به محیط‌زیست مربوط می‌شد و به دلیل نوع فعالیت کاری‌ام با بسیاری از دستگاه‌های اجرایی به نوعی اصطکاک و چالش پیدا می‌کردم و هضم این دوگانگی برای بعضی‌ها دشوار بود.

برخی از اعضای هیات دولت، گاهی اوقات با تردیدهایی مواجه می‌شدند و من احساس می‌کردم بخشی از این تردیدها ناشی از سوءظن به مباحث مربوط به محیط‌زیست بود و شاید بخشی هم مربوط به زن بودن می‌شد، اما فکر می‌کنم در مجموع نگاه‌ها خیلی خوب بود.

بعد از اینکه رئیس سازمان حفاظت محیط زیست شدید، آیا اقدامی در جهت ارتقا وضعیت زنان انجام دادید؟
تا قبل از ریاست من بر سازمان حفاظت محیط‌زیست، هیچ مدیر زنی در مجموعه وجود نداشت و با تلاشی که صورت گرفت طی مدتی که من مسوولیت داشتم حدود ۷ مدیرکل زن منصوب کردم. اولین مدیرکل استانی زن را در دوره ریاست خود بر سازمان حفاظت محیط زیست انتخاب کردم که یک زن کرد اهل سنت بود که بسیار خوب و موفق عمل کرد و در یک فضای خیلی مردانه و دشوار موفق شد اقدامات مناسبی را انجام دهد. با ریاست من بر سازمان حفاظت محیط‌زیست فضای داخل سازمان هم خیلی تغییر کرد؛ یعنی قبلا رویکرد این بود که خانم‌ها خیلی از کارها را نمی‌توانند انجام دهند، دانشکده محیط‌زیست برای زن‌ها جا نداشت و دانشجوی زن نمی‌گرفت که این وضعیت را تغییر دادیم.

برخی گمان می‌کردند که آقای خاتمی با انتخاب یک معاون زن قصد دارد یک کار تزئینی انجام دهد و به هر قیمتی که شده یک زن در کابینه خود داشته باشد، اما تحرکی که در سازمان حفاظت محیط‌زیست شکل گرفت این فرضیه را از بین برد. چون سازمان حفاظت محیط‌زیست اقدامات بسیار مثبتی در جهت ارتقای محیط زیست کشور در آن دوره انجام داد و خوشبختانه تدریجا این ابهامات و نگرانی‌ها برطرف شد.

در زمان ریاست‌ام بر سازمان حفاظت محیط‌زیست‏ آنقدر اتفاقات جالب و قابل ذکر پیش آمد که به این نتیجه رسیدم که باید این خاطرات در جایی ثبت شود. کتاب خوشه‌های شهریور در واقع خاطرات من به عنوان رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست و اولین زن معاون رئیس‌جمهور است.

به نظر شما چرا بیشتر وزرای محیط‌زیست جهان زن هستند؟
بسیاری از وزرای محیط زیست جهان زن هستند و در پشت این مساله یک نگاه فلسفی وجود دارد. شاید بتوان گفت نگاه زنانه به محیط‌زیست به نوعی حافظ محیط‌زیست است و زنان در عرصه‌ای مثل محیط‌زیست تاثیرگذاری بیشتری از مردان دارند. نگاه زنانه حافظ و نگهبان حقوق نسل‌های آینده است، شاید به این خاطر که ارتباطی با نگاه مادرانه و نقش مادری دارد.

اگر شما بخواهید وضعیت زنان را در دوره قبل از اصلاحات، دوره اصلاحات و بعد از اصلاحات با هم مقایسه کنید چه تصویری از این ۳ دوره ارائه می‌کنید و این که تغییر جدی ایجاد شده است؟
در دوره آقای هاشمی گام‌های اولیه برای بهبود شرایط زنان در جامعه برداشته شد، ولی سقف‌های شیشه‌ای زیادی هنوز باقی مانده بود. اقداماتی که خانم حبیبی که آن زمان مشاور رئیس جمهور بود، انجام داد،‏ اقدامات مثبتی بود. در دولت آقای هاشمی زنان ایرانی توانستند در چهارمین اجلاس جهانی زن در پکن شرکت کنند و این اقدام، عرصه جدیدی در بحث مناسبات بین‌المللی برای کشور باز کرد. دیپلماسی زنانه و نقشی که زنان ایرانی در این اجلاس داشتند در پیشبرد اهداف ایران و کشورهای در حال توسعه، قابل چشم‌پوشی نبود.

در دوره آقای هاشمی تحولات زیاد دیگری نیز در حوزه زنان صورت گرفت. در این دوره بود که اولین کمیته بررسی پیوستن ایران به کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان شکل گرفت و این کمیته که زیر نظر آیت‌الله تسخیری اداره می‌شد به این جمع‌بندی رسید که پیوستن ایران به کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان اقدامی مناسب و به‌جا است.

نباید فراموش کرد که این اقدامات همه در دولتی به وقوع پیوست که وجهه اصول‌گرا داشت، ولی رویکردش نسبت به این موضوعات زنان خیلی مثبت و امیدوارکننده بود.

شاید بتوان گفت که اقداماتی که در دوره ریاست جمهوری هاشمی در زمینه زنان انجام شد به نوعی زمینه‌ساز تحول ۲ خرداد، این تحول رو به جلو و در عین حال انتقادی بود.

دوم خرداد ۱۳۷۶ باعث شد که فضای اجتماعی باز شود و امکان طرح مطالبات و دغدغه‌های بانوان فراهم شود، مطالباتی که می‌توانست امکان حرکت زنان را رو به جلو فراهم کند. دوره اصلاحات در واقع پاسخی بود به مطالبات زنان و تحولاتی که در جامعه رخ داده بود. در دوره اصلاحات این نگرش که همه مشکلات جامعه به نوعی ریشه در زنان دارد، از بین رفت. جامعه جوان ایران احساس کرد که لااقل دیگر دولت به زنان این گونه نگاه نمی‌کند، حتی اگر ارگان‌های دیگر حاکمیت همچنان نگاه مثبتی به زن نداشته باشند.

در دوره اصلاحات، جامعه احساس کرد که دولت نگاه مثبتی نسبت به زنان دارد و منشا همه مشکلات جامعه را در زنان جست‌وجو نمی‌کند. جامعه به این نتیجه رسید که دولت اصلاحات معتقد است که زنان می‌توانند منشا حل مشکلات اجتماعی باشند و می‌توانند گره‌گشایی کنند و در حل بسیاری از معضلات اجتماعی کمک کنند.

این تغییر نگاه در دوم خرداد اتفاق افتاد و در کنار این تغییر نگاه تلاش‌های جدی‌ای برای کمک به مشارکت اجتماعی، اقتصادی و سیاسی زنان صورت گرفت.

انتخاب نام «مرکز امور مشارکت زنان» و تلاش برای حضور زنان در کابینه نشان‌دهنده این بود که رئیس‌جمهور اصلاحات سعی در از بین بردن محدودیت‌های زن در جامعه دارد. آقای خاتمی بعد از رئیس‌جمهور شدن نه تنها یک معاون رئیس جمهور زن انتخاب کرد بلکه تلاش کرد که رئیس «مرکز امور مشارکت زنان» را که تا آن زمان از نظر قانونی اجازه نداشت در جلسات هیات دولت شرکت کند، از بین ببرد و با استفاده از اختیارات قانونی خود ‏‌این امکان را فراهم کرد که خانم شجاعی رئیس مرکز امور مشارکت زنان بتوانند در جلسات هیات دولت حضور پیدا کنند.

خاتمی تلاش کرد که فضای کابینه را به سمتی سوق دهد که در گذر زمان تعادل جنسیتی در آن برقرار شود و این خود اتفاق مهمی بود.

رئیس‌جمهور دوره اصلاحات‏ سعی کرد فضا را به سمتی سوق دهد که عملا عرصه برای مشارکت اجتماعی و سیاسی زنان فراهم شود. او بحث بسیار مهم جامعه مدنی را مطرح کرد و فضایی را به‌وجود آورد که تشکل‌های مدنی شکل بگیرند.

در کنار این تشکل‌های مدنی، رسانه‌ها نیز فعال بودند و رسانه‌ها فضای باز اطلاعاتی را تجربه می‌کردند. در دوره اصلاحات اگر برخی حامی فضای باز اطلاعاتی نبودند، حداقل دولت از جریان آزاد اطلاعات البته در چارچوب قانون و مقررات و اصول دینی حمایت می‌کرد.

فضای باز اطلاعاتی خیلی به طرح مطالبات و مسائل زنان کمک کرد و در دوره اصلاحات انتشارات بسیار خوبی در حوزه زنان انجام شد. در دوره اصلاحات ماهنامه «زنان» که توسط شهلا شرکت منتشر می‌شد و یا روزنامه «زن» توسط فائزه هاشمی انتشار می‌یافت از جمله نشریاتی بودند که به طور کاملا تخصصی به طرح مسائل و مشکلات زنان می‌پرداختند. در این نشریات خیلی جسورانه مشکلاتی را که شاید قبلا تابو محسوب می‌شد و طرح آنها ضربات ریشه‌ای به قوام و ثبات اجتماعی وارد می‌کرد، مطرح می‌شد.

در دوره اصلاحات، به طور جدی مسائل مربوط به خانواده‌ها آسیب‌شناسی شد و به موضوع مهمی مانند خشونت علیه زنان پرداخته شد. در این دوره به آموزش‌هایی که باید دختران جوان می‌دیدند توجه ویژه شد. البته در دوره آقای هاشمی هم به خاطر دارم که آقای دکتر مرندی روی مسائل مربوط به بهداشت باروری خیلی جسورانه کار کرد و وارد این مبحث شد و آموزش‌های مربوط به بهداشت باروری را او کلید زد. انصافا نباید این موضوعات را فراموش کنیم.

بالاخره با تلاش‌های فراوان فضایی فراهم شد که بسیاری از محدودیت‌ها و تنگناهایی که در رابطه با مسائل زنان وجود داشت از بین رفت. از سوی دیگر هم در بخش اجرایی دولت مصوبه‌ای را گذراند که براساس آن باید از زنان در سطوح مدیریتی استفاده می‌شد و زنان به عنوان معاون و مدیر باید در دستگاه‌های اجرایی دولت مورد استفاده قرار می‌گرفتند. در همین راستا چندین معاون وزیر زن در کشور منصوب شدند و چند مدیرکل زن نیز در سازمان‌های اجرایی دارای سمت شدند.
در دوره اصلاحات تلاش شد برای حل معضلاتی مانند ساعت کاری زنان و خدماتی که باید به زنان داده شود تا بتوانند با پشتوانه آن به فعالیت‌های اجتماعی‌شان ادامه دهند اقداماتی صورت گرفت. امروز اگر برگردیم و به گذشته نگاه کنیم می‌بینیم که تصویر بسیار مثبتی در رابطه با پرداختن به مسائل زنان و دفاع از حقوق زنان در دوره اصلاحات ترسیم شده است.

در رابطه با دوره بعد از اصلاحات باید گفت، سیاست‌های مربوط به زنان به گونه‌ای دنبال شد که لطمات جبران ناپذیری را به وضعیت زنان جامعه وارد کرد. زنان در این دوره، در بسیاری از عرصه‌ها، مشاغل و پست‌های خود را از دست دادند و زمینه مشارکت اجتماعی زنان در این دوره کاهش یافت. نگاه به زنان‏، یک نگاه بسیار یک‌سویه بود. در این دوره، حتی بسیاری از زن‌های صاحب منصب به خود این اجازه را دادند که در مصاحبه‌های خود اعلام کنند که زنان بهتر است بروند دنبال شوهرداری و بچه‌داری و کار اجرایی به دردشان نمی‌خورد.آنها اعلام کردند که این سیاست که زنان کارهای اجرایی جدی داشته باشند، سیاست درستی نیست.

اما رییس‌جمهور در دولت دهم یک وزیر زن برای کابینه خود انتخاب کرد.
در دولت دهم، آقای احمدی‌نژاد، یک زن را به عنوان وزیر انتخاب کرد، گرچه شاید همین شکستن حصار هم حرکت مثبتی تلقی شود و اینکه بالاخره یک وزیر زن در کشور داشته باشیم، نکته مثبتی است اما به‌هر حال، این اقدام اثرگذاری چندانی نداشت. موجی که در دوم خرداد پدید آمد و اثراتی که به دنبال داشت هرگز بعد از انتخابات دوره دهم ریاست جمهوری پدید نیامد.

در دوره اصلاحات، حرکت‌هایی که برای ارتقای وضعیت اجتماعی زنان انجام شد با پشتوانه‌ها و فضا‌سازی کلان اجتماعی و سیاسی همراه بود. فضایی که در دوره آقای خاتمی پیش آمده بود حضور زنان را در جامعه پرمعنی می‌کرد اما متاسفانه پس از اصلاحات اتفاقاتی رخ داد که برعکس بود.

در این دوره سیاست‌هایی که در رابطه با زنان در پیش گرفته شد، متناقض بود. از طرفی، وزیر زن انتخاب می‌شود و از طرف دیگر دولت رسما با تغییراتی در لایحه حمایت از خانواده حقوق زنان را نادیده می‌گیرد تا ازدواج مجدد را تسهیل کند، یا در همین زمان دولت بر کاهش ساعت کار زنان اصرار کرد، اقدامی که عملا مزیت زنان را در اشتغال کم می‌کند. در همان حالی که وزیر و معاون زن انتخاب می‌شود، عملا سیاست‌های تبعیض جنسیتی همچنان ادامه دارد.

متاسفانه برخلاف تبلیغاتی که صورت می‌گیرد‏، کوچکترین توجهی به مشکلات زنان و جوانان صورت نگرفته است و اگر بخواهیم تصویری از وضعیت زنان در این دوره ترسیم کنیم، تصویر خیلی روشن و مثبتی از وضعیت زنان به دست نمی‌دهد.

این تصویری که از نگاه شما مثبت نیست، آیا نشان از برنامه‌ای برای تغییر نگاه به زنان دارد؟
اقداماتی که در رابطه با زنان صورت گرفته است، از یک تفکر خاص شکل گرفته است و در این هیچ تردیدی نیست، اما متاسفانه می‌توان گفت که این جریان فکری برنامه هم ندارد.

در تعالیم دینی به صراحت گفته شده است که اگر کسی را از چیزی منع کنی بیشتر حریص می‌شود و از طرف دیگر گفته شده است که امر به معروف و نهی از منکر شرایطی دارد و زبان و ادبیات خاصی را می‌طلبد، بنابر این کسانی که مدعی هستند در جهت تحقق ارزش‌های دینی گام برمی‌دارند باید این شرایط را رعایت کنند، ولی واقعیت این است که شیوه عمل آنها بعضا سنخیتی با تعالیم پیامبر و ائمه اطهار و قرآن کریم ندارد.

با این توصیف‌ها چه آینده‌ای را برای زنان ایران پیش‌بینی می‌کنید؟
فکر نمی‌کنم با همه این سیاست‌هایی که دنبال می‌شود، کسانی که به فکر کنار زدن زنان از فعالیت‌های اجتماعی هستند موفق شوند. فکر نمی‌کنم تلاش‌های آنها خیلی نتیجه‌بخش باشد. چون ما با موجی از زنان جوان تحصیل کرده که نگاه روشنی به آینده دارند و مطالبات اجتماعی گسترده‌ای دارند، مواجه هستیم. بسیاری از دختران جوان ما بسیار بلندپرواز هستند بنابراین تدابیری که برای حذف زنان اندیشیده می‌شود، کارساز نیست.

البته تلاشی که برای حذف زنان از اجتماع صورت می‌گیرد می‌تواند باعث کاهش حضور زنان در فعالیت‌های اجتماعی در یک برهه زمانی خاص شود، اما هیچ‌وقت نمی‌تواند باعث حذف زنان از جامعه شود.

جبر تاریخ و جبر امواج اجتماعی به گونه‌ای است که در بلند‌مدت زنان جامعه ما تاثیرگذاری خود را در جامعه خواهند داشت و حضورشان را به اثبات می‌رسانند.

چند سال پیش هم این تصور در برهه‌هایی به وجود آمد که عده‌ای گمان کردند که می‌توانند حضور زنان را در جامعه کم‌رنگ کنند، اما عملا اتفاقاتی که افتاد فرضیه آنان را اثبات نکرد. فکر می‌کنم یک انرژی‌ای در جریان زنان تحصیل کرده و فرهیخته، جوانان و دختران ما وجود دارد که به‌دنبال از بین بردن عقب‌افتادگی‌ها هستند و می‌خواهند حصا‌رها و سقف‌های شیشه‌ای را کنار بزنند و خود را به شکوفایی برساند. دختران و جوانان ما یک عامل انگیزشی قوی برای مقابله دارند و نمی‌توان آنها را از صحنه اجتماع کنار زد.

با همه این توضیحات، آیا شما به‌عنوان نماینده تهرانی‌ها در شورای‌شهر، توانستید شهر اقداماتی در رابطه با بهبود وضعیت زنان انجام دهید؟
در ابتدا که شورای سوم شکل گرفت با وجود اینکه خانم‌های عضو شورا از نظر جهت‌گیری‌های سیاسی با هم متفاوت بودند، خانم احمدی نژاد جناح دولت بود، خانم آباد جناح اصول‌گرایان میانه‌رو و بنده که به اصلاح‌طلب‌ها بیشتر تمایل داشتم این پیشنهاد را دادیم که یک فراکسیون زنان تشکیل دهیم و اقدامی به صورت اختصاصی بر روی زنان انجام دهیم. این حرکت را شروع کرده‌ایم اما چون این حرکت در عرصه شورا به نتیجه نرسید، حرکتی را در عرصه مدنی آغاز کرده‌ایم و ائتلاف اسلامی زنان را تشکیل دادیم.

ائتلاف اسلامی زنان از همان سال‌های اولی که شورا تشکیل شد؛ یعنی در سال‌های ۸۵-۸۶ شکل گرفت. الحمدلله یک زن اصلاح‌طلب که در مجلس وجود نداریم، به طوری که انگار اصلا در ایران زنان اصلاح‌طلب وجود ندارند که در مجلس نماینده‌ای داشته باشند، بنابراین مطالبات زنان اصلاح‌طلب کشور در هیچ کجا مطرح نمی‌شود.

براساس تجربه‌ای که در دولت هفتم و هشتم در رابطه با تدوین برنامه زنان داشتم و کاری که قبلا با مرکز امور مشارکت زنان انجام داده بودم، توانستیم برنامه‌ای را برای پیشرفت زنان در تهران آماده کنیم که این پیش‌نویس را در یکی از جلسات نشست مشورتی زنان عضو شوراهای شهرهای کشور که مسوولیت آن هم با خانم «آباد» بود در مشهد ارائه کردم. این برنامه در شورای شهر تهران هم ارائه شد، بخش‌هایی از این برنامه در برنامه ۵ ساله شهرداری نیز آمد. شهرداری تهران مکلف شد که برنامه‌ای برای بهبود وضعیت زنان در شهر تهران ارائه کند.

برنامه را در چند محور پیشنهاد داده بودیم که این ابعاد بخش آموزش، اشتغال، بهداشت، مشارکت اجتماعی، مشارکت سیاسی، ورزش و محیط زیست را شامل می‌شد و شهرداری موظف بود که برنامه‌ای ارائه کند که شهرها چطور برای بهبود وضعیت زنان می‌توانند اقدامات مناسبی ارائه کنند، البته هنوز شهرداری گزارش خود را در رابطه با این برنامه ارائه نکرده است.

متاسفانه شورای شهر از یک فراکسیون زنان برخوردار نیست و در شورا نتوانسته‌ایم به صورت منسجم به مباحث مربوط به زنان بپردازیم، ولی من خودم به شخصه هر جایی که فرصتش را داشته‌ام سعی کرده‌ام که برای بهبود وضعیت زنان کشور تلاش کنم.

یعنی شما تشکیل ائتلاف اسلامی زنان را اثرگذار می‌دانید؟
البته شکل‌گیری ائتلاف اسلامی زنان اتفاق مهمی بود و فکر می‌کنم در عرصه سیاسی و احزاب، دچار یک خلا در کشور هستیم. این اشکال بزرگی است که گروه‌های سیاسی رقیب آن گونه که باید با هم ندارند. غیر از خانه احزاب مکان دیگری وجود ندارد که احزاب کنار هم قرار بگیرند و با هم به تبادل نظر بپردازند. بالاخره این احزاب یک اشتراکات اولیه‌ای با یکدیگر دارند. همه آنها انقلاب اسلامی، جمهوری اسلامی و قانون اساسی را قبول دارند. این پایه اولیه اشتراکات می‌تواند زمینه‌ساز کارهای جمعی و حرکت جمعی شود که متاسفانه خلا موجود در کشور باعث شده است که احزاب تعامل مناسبی با هم نداشته باشند.

ائتلاف اسلامی زنان شاید بتواند الگویی برای کل احزاب سیاسی کشور شود. برای همین بود که ائتلاف زنان شکل گرفت. این اتئلاف متشکل از نمایندگان احزاب اصلاح‌طلب و اصول‌گرا است و جلسات متعددی تاکنون داشته است، بیانیه‌های مختلفی ارائه داده و بر روی مسائل مختلف از جمله لایحه حمایت از خانواده اظهارنظر کرده است. در این رابطه با ملاقات با مراجع مختلف عظام دیدار کرده است.

ائتلاف اسلامی زنان در مورد مسائل زنان با آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی ملاقات داشته و اینکه چگونه در مجمع تشخیص نظام می‌شود موضوعات مرتبط با زنان را دنبال کرد. اخیرا هم این ائتلاف با آقای باهنر ملاقاتی را داشته است و در رابطه با وضعیت زنان و مشکلات آنها طی سال گذشته گزارش‌هایی را ارائه کرده است.

ائتلاف اسلامی زنان این واقعیت را به نمایش گذاشت که با وجود اختلافاتی که بین اصلاح‌طلبان و اصولگرایان وجود دارد باز هم می‌توان نقاط اشتراکی را پیدا کرد و بر سر آن نقاط اشتراک با هم به همفکری و تبادل‌نظر به نتایج مثبت رسید.

یکی از دلایلی که در حال حاضر احزاب معتقد به نظام در یک رویارویی جدی قرار گرفته‌اند این است که بین احزاب تعامل لازم وجود ندارد. چرا باید فضایی در کشور حاکم باشد که بین احزاب اصلاح‌طلب و اصول‌گرا برای بحث و تبادل‌نظر مشکل وجود داشته باشد و آنها حق گفت‌وگو و تعامل با یکدیگر را نداشته باشند.

اگر می‌خواهیم کشور را به سمت ثبات و آرامش و آینده روشن پیش ببریم این فضا باید تغییر کند. الگوی ائتلاف اسلامی زنان الگوی موفقی در زمینه تعامل بین احزاب مختلف با گرایش‌های فکری ناهمسان است.

تقابل و تهمت‌زنی راه‌حل مناسبی برای حل معضلات کشور نیست. راه‌حل منطقی این است که فضاهایی برای بحث و تبادل نظر بین احزاب وجود داشته باشد. زنان در این اتئلاف اسلامی پیشگام شدند شاید به دلیل اینکه آنها علاوه بر مسائل خودشان یک دوراندیشی‌هایی را در رابطه با مسائل کلان کشور داشتند و به این نتیجه رسیده بودند که برخوردهای قهری و جبری و فشارها نمی‌تواند در بلندمدت مشکلات کشور را حل کند. این است که باید یک نگاه همزیستی و مسالمت‌جویانه شکل گیرد و با تعامل و با درنظر گرفتن این تنوع، طیف‌های داخل نظام و معتقد به انقلاب حرکتی برای حل معضلات کشور آغاز شود.

گروه اجتماعی-مرضیه نوری - ایلنا