با توجه به نابسامانی ها و تحولاتی که در اشکال همسرگزینی و ازدواج در دهه های اخیر در ایران رخ داده است و اینکه ایران در حال گذار از سنت به مدرنیته می باشد ، به نظر می رسد نگاهی به سیر تحولات در کشورهای توسعه یافته ضروری است . چرا که خواسته یا ناخواسته کشورهای در حال توسعه نیز مراحلی شبیه به ان کشورها را پشت سر خواهند گذاشت . مگر اینکه تدبیرهای خاصی در نظر گرفته و سعی کنند مسیر توسعه را میانبر زده و علاج واقعه را قبل از وقوع بنمایند.چنانچه "جمشید بهنام " در کتاب " تحولات خانواده " به توضیح این سیر پرداخته است:

" تحول ارزش های اجتماعی و فرهنگی در کشورهای سرمایه داری در شاخص های مربوط به تجرد ، ازدواج ، طلاق و نیز شکل های جدید پیوند ، جلوه گر می شود.

از نیمه دوم دهه ۶۰ و به ویژه پس از دهه ۷۰ ، تمام نمودارها زیر و رو شده اند. این فرایند با تغییر میزان باروری شروع شد : پس از بیست سال باروری زیاد ، شاخص آن در سالهای ۷۰ ناگهان در ایالات متحده آمریکا و کانادا ، و سپس تقریبا در تمام اروپای غربی ، سقوط کرد و به کمتر از دو فرزند برای هر زن پایین آمد و دیرزمانی همین نسبت را حفظ کرد، در نتیجه می توان گفت که صرف نظر از استثناهایی نادر ، جای گزینی نسل ها در کشورهای غربی – حتی در اروپای جنوبی که کاهش باروری در آنجا دیرتر آغاز شد- دیگر قطعی نیست.

همزمان با باروری ، آمار طلاق نیز زیر و رو می شود : شاخص های سالانه طلاق که از آغاز دهه ۵۰ ثبات چشمگیری داشته است ، ناگهان در انگلستان ، سپس در سوئد و بعد در چندین کشور غربی از جمله ایالات متحده آمریکا ، کانادا و استرالیا ، اوج می گیرد.

پس از اوج گیری طلاق ، نوبت سقوط ازدواج می شود : این حرکت که در سال ۱۹۶۶ از سوئد و بعد از دانمارک آغاز می گردد ، در سالهای ۷۰ ، رفته رفته از شمال تا جنوب اروپا را در بر می گیرد و کشورهای غربی آن سوی اقیانوس را نیز بی نصیب نمی گذارد، میزان ازدواج های اول به سرعت کاهش می یابد . ازدواج های مجدد نیز کاهش می باند : از بین ۱۰۰ نفر طلاق گرفته، نسبت مردان و زنانی که به ازدواج مجدد می پردازند پیش تر غالبا نزدیک به ۷۰ درصد بوده است و اکنون گاهی به زیر ۵۰ درصد و حتی ۴۰ درصد کاهش می یابد ، زیرا موج طلاق گیی ، بازگشت افراد طلاق گرفته بسیاری را به بازار زناشویی امکان پذیر ساخته است :

از این پس در ایالات متحده ، از هر دو ازدواج تقریبا یک ازدواج در برگیرنده زوجی است که دست کم یکی از آن دو پیش تر ازدواج کرده است، و هرچند نسبت ازدواج های مجدد در کشورهایی که طلاق در آنجا به ندرت صورت می گیرد ، همچنان پایین است ، در مجموع به سرعت بالا می رود.و سرانجام همراه با سقوط نسبت ازدواج ها یا در کنار آن افزایش تولد های بیرون از ازدواج روی می دهد که تعداد آن پیش تر همه جا رو به کاهش بود، اما امروزه در بسیاری کشورها زیاد می شود ، وانگهی از آنجا که میزان تولدهای مشروع پیشرفت نمی کند یا پیشرفت اندکی دارد ، نسبت تولدهای بیرون از ازدواج گاهی به سرعت بالا می رود و در سوئد و دانمارک به حدود یک تولد در هر دو تولد می رسد.

بنابراین ، با وجودی که دامنه هریک از این تحولات در مناطق مختلف کمابیش گسترش می یابد ، به نظر می رسد که تمام کشورهای غربی درگیر دگرگونی های ژرف خانوادگی شده اند. این دگرگونی ها ، که هم بر شکل گیری خانواده ها و هم بر ثبات آنها تاثیر گذاشته اند ، به گسترش شکلهای خانوادگی و وضعیت هایی انجامیده اند که تاکنون نامرسوم به حساب می امدند : زوج های هم خانه ازدواج نکرده ، زوج های بی فرزند و اشخاصی که به تنهایی زندگی می کنند. " (جمشید بهنام ، ۱۹۹۲).

هم اکنون در کشور ما ، برخی از این مراحل طی شده و به برخی دیگر هنوز نرسیده ایم : میزان باروری مان کم شده ، آمار طلاق زیاد شده به صورتی که در همین یکی دو سال اخیر در بعضی شهرها آمار طلاق بالاتر از میزان ازدواج بوده است. سقوط ازدواج را هم که کم کم شاهدش هستیم . و تنها مراحلی که مانده تا طی کنیم بالا رفتن امارهای ازدواج مجدد و پس از ان تولدهای نا مشروع و یا خارج از چارچوب خانواده است !

حالا مسئله این است که آیا ما هم می خواهیم همین مسیر را ادامه بدهیم و دقیقا پا جا پای کشورهای غربی بگذاریم یا نه ؟! اگر می خواهیم به آنجا نرسیم از همین حالا باید به فکر تقویت ساختار خانواده و جایگزین های مناسب برای سبکهای قدیمی و سنتی همسرگزینی باشیم که دیگر جوابگوی همه سلائق نیستند، و معضلات و مسائل فرهنگی و اجتماعی و مذهبی کشور خود را در نظر گرفته و با توجه به آنها به دنبال راهکار باشیم.

تحولات خانواده ( پویایی خانواده در حوزه های فرهنگی گوناگون)،جمشید بهنام، مترجم : محمد جعفر پوینده،تهران : نشر ماهی ،

منیر پشمی