مقاله وارده بقلم:
امور بانوان ستاد دکتر محسن رضایی

حاکمیت زنان در کشورهای مسلمان ایران، هند، مصر و عراق طی قرنهای چهارم تا دوازدهم قمری، نمودی از قدرت سیاسی و مدیریت زنان در سطح کلان در قرون میانه می‌باشد.

سیده ملکه خاتون نخستین زن شیعه مسلمان ایرانی است که در قرن ۴ هجری قمری (۳۸۵ ق) در ری در دوره دیلمیان به حاکمیت رسید . ایشان به عنوان نایب السلطنه به علت فوت همسرش فخرالدوله و صغر سن فرزندش مجد الدوله به حکومت رسید.

از دیگر زنان با نفوذ ترکان خاتون همسر ملکشاه سلجوقی است که در قرن پنجم بسیار قدرتمند بود و نفوذ وی بر نظام الملک وزیر ملکشاه و خلیفه قابل توجه بود.

رضیه خاتون در قرن هفتم در دولت مسلمان ترک در دهلی به حکومت رسید که علی رغم وجود برادرانش که به سن بلوغ رسیده بودند پدرش ایلتمش طی منشوری وی را به جانشینی انتخاب کرد.

شجرالدّر که همسر «ملک صالح نجم الدین ایوب، از پادشاهان ایوبی در کشور اسلامی مصر بود، از کنیزکان ترکی بود که مورد نظر ملک صالح قرار گرفت و به مقام ملکه مصر ارتقا یافت. او پس از مرگ همسرش اولین پادشاه ممالیک مصر شد که با رأی بزرگان دولت و امرای ممالیک به پادشاهی رسید. شجره‌الدر مؤسس سلسله جدید ممالیک بحریه در مصر می‌باشد .

از دیگر زنان مقتدر ترکان خاتون چهارمین پادشاه دولت قتلق منطقه کرمان می‌باشد که از سال ۶۵۵ تا ۶۶۷ در کرمان با درایت و خیر خواهی تمام اوضاع را سرو سامان داد. وی با تشویق علما و احترام به فضلا در ایجاد مدارس و مساجد و بناهای خیریه بسیار کوشید.

صفوه الدین پادشاه خاتون دختر ترکان خاتون پس از مرگ مادرش در کرمان به حکومت رسید. پادشاه خاتون دختر قطب الدین محمد بود و به لحاظ زیبایی چنان بود که آباقاخان فرزند هلاکو از وی خواستگاری کرد.

این وصلت زمینه تثبیت حاکمیت وی را در کرمان فراهم آورد. پادشاه خاتون در عرصه سیاسی با رعایت عدالت و ارائه هنرهای گوناگون توانست با رقبا به ستیز برخیزد و در این راه جان خود را از دست بدهد و تا سال ۶۹۴ ق حاکمیت خود را دوام بخشد.

آبش خاتون یک زن ترک بود که در فاصلة سال‌های ۶۸۵ ـ ۶۲۲ ق در منطقه فارس به پادشاهی دولت سلغریان رسید. او توانست در فارس در سال ۶۶۲ با حکم هلاکو به سلطنت برسد. وصلت بین مغولان و دختران حکام از اهرمهای قدرتی بود که برای تصاحب ایالت‌های با ارزش دنیای اسلام به کار می‌رفت.

در سالهای ۹۷۰ ـ ۵۷۴ در خان عشایر جنوب غربی ایران دولتی به نام اتابکان لر کوچک شکل گرفت که سلسله آل خورشید در آن به حکومت رسید. دولت خاتون دختر شمس‌الدین پس از مرگ پدرش به عنوان چهاردهمین پادشاه آل خورشید به حکومت رسید! و به عنوان یک اتابک از یک دولت نیمه مستقل از امپراطوری قدرتمند مغول بود که به سبب فشار مغولان سلطنت را بر برادرش عزالدین حسین واگذار کرد.

در سال ۷۳۹ ق زنی به نام ساتی بیگ از تبار ایلخانان که از شاخه مسلمان امپراتوری مغول بودند، به حکومت رسید. پس از تغییر مذهب مغولان و گرایش آنان به اسلام، در امپراتوری ایلخانی دگرگونی وسیعی به وجود آمد که از جمله حقوقی سیاسی برتر زنان و از طرفی ترکان برای زنان حقوق سیاسی نظیر مردان قائل بودند. لذا ساتی بیگ خواهر ابوسعید و جانشین غازان در سال ۷۳۹ به سلطنت رسید.

دوندوخاتون دختر حسین بن اویس نیز از پادشاهان جلایری از خاندان بزرگ مغول است که با ملک ظاهر سلطان مصر ازدواج می‌کند و پس از مدتی جدا می شود. و پس از بازگشت به بغداد با شاه ولد ازدواج می‌کند و پس از دسیسه‌های پنهانی دوندوخاتون شاه ولد به قتل می‌رسد و مدت ششماه اداره امور شهر بغداد را به دست می‌گیرد.

دولت آچه در سال ۱۰۴۶ ق به دلیل حاکمیت اسکندر دوم و نقش مهم وی در تثبیت و گسترش دولت آچه به اوج اقتدار رسید اما فوت زود هنگام وی به علت نداشتن فرزند پسر، همسرش به نام «صفیه الدین تاج عالم» به سلطنت رسید.

در تاریخ دولت آچه تا سال ۱۱۱۱ ق چهار زن پشت سر هم به مدت پنجاه و هشت سال به پادشاهی رسیدند.

امروزه با وجود تعداد زیادی از زنان تحصیلکرده که در رشته های مختلف علمی سرآمد جامعه شده اند هنوز نتوانستند به مراکز تصمیم گیری و تصمیم سازی کلان کشور راه یابند چاره چیست ؟‌

۱۲ خرداد ۱۳۸۸

ایفنا نیوز