توجه به امنیت که در آن اعضای جامعه بشری حریم خود را از هرگونه تعرض و تهدیدی مصون بدانند، خواسته دیرپای بشر است در جامعه کنونی هر روز امکان مخدوش شدن حریم امنیت اشخاص به وسیله عوامل مختلف اجتماعی، سیاسی و اقتصادی وجود دارد.

امنیت به مفهوم رهایی از ترس و خطر و احساس دوری از هر گونه تعهد، یکی از نیازهای اصلی و اساسی انسان ها از آغاز زندگی بوده است. امنیت به این معنا پیوند عمیقی با ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه دارد.

فصلنامه "دانش انتظامی "نشریه دانشگاه علوم انتظامی درمقاله ای تحت عنوان "بررسی رابطه اعتماد اجتماعی و احساس امنیت (مطالعه موردی )، نتایج یک پژوهش جامعه شناختی را منتشر کرده است.

در این پژوهش پیمایشی که توسط دکتر "سعیده گروسی"، دکتر "جلال میرزایی" و "احسان شاهرخی" انجام شده تلاش شده است تا تاثیر شاخص های اعتماد اجتماعی بر احساس امنیت در میان دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی جیرفت بررسی شود.

بر اساس این مقاله که در شماره تابستان گذشته فصلنامه به چاپ رسیده ، مفهوم امنیت، مصونیت از تعرض و تصرف اجباری بدون رضایت است. امنیت در مورد افراد به این معناست که مردم هراس و بیمی نسبت به حقوق و آزادی های مشروع خود نداشته باشند و به هیچ وجه حقوق آنان به مخاطره نیفتد و هیچ عاملی حقوق مشروع آنها را تهدید نکند. لزوم و ضرورت امنیت در جامعه به این مفهوم، از طبیعت حقوق بشری ناشی می گردد.

در این رابطه مخاطره شامل هر نوع عوامل احتمالی است که منجر به نقض حقوق مشروع افراد می شود. گاهی اوقات نیز امنیت در برابر احساس وحشت و خوف و خطر مطرح می شود. قرآن کریم احساس امنیت را از ویژگی های مومنان بر می شمارد (سوره قلم آیه ۹) همچنان که شهری که در آن امنیت باشد ، از مثل و الگوهای قرآنی است (سوره نخل، آیه ۱۱۲).

احساس امنیت تحت تاثیر عوامل مختلفی شکل می گیرد که یکی از این عوامل سرمایه اجتماعی است. اعتماد اجتماعی و امنیت اجتماعی از مولفه های سرمایه اجتماعی محسوب می شود. اعتماد یکی از شاخص های سرمایه اجتماعی است در صورت وجود اعتماد میان افراد و اجتماع ها روابط میان اعضای خانواده، دوستان، همسایگان، همکاران و به طور کلی اعضای جامعه، روابطی موثرتر خواهد بود. در حالی که نبود اعتماد با رفتارهایی چون اعمال خشونت ،جرم و ... همراه است.

در ادامه این پژوهش در تعریف مفاهیم آمده است که مفهوم امنیت مانند سایر مفاهیم اساسی و رایج در علوم انسانی نظیر صلح، عدالت و آزادی در معرض تفسیرها و تعبیرهای گوناگونی قرار دارد. تعاریف لغوی امنیت در فرهنگ های لغت عبارت است از: در امان بودن، آرامش و آسودگی، حفاظت در مقابل خطر، احساس آزادی از ترس، احساس ایمنی و رهایی از تهدید. ریشه امنیت در لغت از "استیمان و ایمان و ایمنی" و به مفهوم آرامش در برابر ترس، رعب و نگرانی است. ریشه لاتین امنیت واژه secures می باشد که در لغت به معنای نداشتن دلهره و دغدغه است.

انسان در زندگی خود باید پاسخگوی مجموعه ای از نیازها باشد. این نیازها، همان گونه که "آبراهام مازلو"‍ می گویدحالت کاملا سلسله مراتبی دارند؛ یعنی پس از نیازهای اولیه و اساسی (فیزیولوژیک) در قاعده هرم، نیاز به امنیت قرار دارد و پس از آن سایر نیازها.

امنیت دارای ابعاد عینی و ذهنی – روانی است؛ به عبارت دیگر امنیت هم شامل اطمینان و آرامش فیزیکی و هم آرامش روحی و روانی است.

در این مقاله همچنین به دسته بندی نظریات موجود در رابطه با امنیت اشاره می شود. " امنیت انواع مختلفی دارد. امنیت عمومی یا فعالیتی حکومتی،که هدفش استقرار امنیت در کشور است و این فعالیت ها متضمن فعالیت های اجتماعی و مدنی می باشد. امنیت سیاسی که به معنای مصون بودن و حالت فراغت مردم از تهدید یا اقدامات خلاف قانون، شخص،گروه و یا دولت است."

"باری بوزان" Barry Buzan استاد مطالعات امنیتی و روابط بین الملل دانشگاه ال. اس. ای لندن امنیت اجتماعی را به حفظ مجموعه ویژگی هایی ارجاع می دهد که بر مبنای آن افراد خود را عضو یک گروه خاص اجتماعی تلقی نموده اند؛ به عبارت دیگر امنیت اجتماعی معطوف به جنبه هایی از زندگی شخص است که هویت او را تضمین می کند.

از دیدگاه بوزان امنیت اجتماعی عبارت است از: توانایی گروه های مختلف صنفی، قومی، محلی، جنسی و ... در حفظ هستی و هویت خود. در واقع بوزان امنیت را حالت فراغت از تهدید هویت جمعی و گروهی تلقی می کند.

در نوع دیگری از تعاریف، امنیت به عنوان فقدان هراس از ویرانی و تهدید ارزش های جامعه مطرح می شود. براین اساس اگر امنیت اجتماعی را شامل تمهیداتی برای حفظ زندگی اعضای جامعه و سپس حفظ راه و روش زندگی آنان بدانیم، می توان امنیت اجتماعی را رفع تهدید از عنصر اتصال دهنده اعضای جامعه به یکدیگر در نظر گرفت.

در رابطه با شاخص های امنیت اجتماعی، در این پژوهش امنیت معادل فقدان تهدید هویت گروهی (گروه جنسی)، ارزشی و اعمال غیرقانونی در نظر گرفته شده است و با توجه به تعاریف ارایه شده از امنیت اجتماعی شاخص های عمده آن عبارت اند از: الف – فقدان تهدید هویت جمعی، ب – نبود تهدید ارزش های مشترک.

احساس امنیت به احساس رهایی انسان از اضطراب، بیم و خطر اطلاق می شود. در واقع زمانی که فرد احساس کند در جامعه و تعاملات اجتماعی خطری جان، مال یا سلامتی وی را مورد تهدید و تعرض قرار نمی دهد، می توان گفت فرد دارای احساس امنیت است. این احساس امنیت از طریق اعتماد به ارگان های تامین کننده امنیت، دولت، مدرسه، نظام اقتصادی، خانواده، شبکه دوستان و ... تامین می شود. بنابراین درجه اعتماد ورزی فرد به دیگران مشخصه مناسبی برای تعیین درجه احساس امنیت وی تلقی می شود.

در رابطه با اعتماد اجتماعی و شاخص های آن، این مقاله می نویسد "یکی از متغیرهای اساسی تاثیر گذار بر احساس امنیت، سرمایه اجتماعی و جزء اصلی آن یعنی اعتماد است. اعتماد، مهم ترین عامل در پارادایم نظم تلقی می شود و در اندیشه های" امیل دورکیم" و "تونیس" نقش محوری را به عهده دارد. "

اعتماد اجتماعی در سطوح خرد و کلان می تواند زمینه ایجاد احساسات مثبت و منفی را در فرد نمایان کند. اعتماد اجتماعی با توجه به دو رهیافت روان شناختی و جامعه شناختی، قابل بررسی است. رهیافت روان شناختی، اعتماد را به عنوان ویژگی فردی مطرح می کند و بر نقش احساسات و عواطف فردی، تاکید می ورزد. رهیافت جامعه شناختی، اعتماد را به عنوان ویژگی روابط اجتماعی یا نظام اجتماعی در نظر می گیرد. برآیند این دو دیدگاه، دیدگاه ترکیبی است.

هدف این پژوهش بررسی احساس امنیت اجتماعی در بین دانشجویان دختر دانشگاه آزاد جیرفت می باشد و با هدف تعیین عوامل موثر بر احساس امنیت اجتماعی در این پژوهش به بررسی میزان اعتماد اجتماعی و تاثیر آن بر شکل گیری احساس امنیت اجتماعی پرداخته شده است.

از آنجا که احساس امنیت اجتماعی، احساس مبتنی بر ویژگی های فردی و اجتماعی به صورت توامان می باشد و به طور قطع موقعیت فرد به لحاظ ویژگی های زمینه ای در میزان احساس امنیت او اثر می گذارد، در این تحقیق ویژگی های زمینه ای و ارتباط آن با احساس امنیت اجتماعی هم بررسی شده است.

این مطالعه حاصل یک پژوهش پیمایشی – مقطعی است که در سال ۱۳۸۵ در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی شهرستان جیرفت انجام شد. از بین دانشجویان دختر این دانشکده با توجه به رشته های مختلف تحصیلی آنها (در پنج رشته مختلف دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی شامل ادبیات فارسی، ادبیات عرب، الهیات، معارف اسلامی و علوم قضایی) ۸۸ نفر به عنوان نمونه انتخاب شدند. اطلاعات مورد نظر از طریق پرسشنامه پژوهشگر ساخته جمع آوری شد.

این پرسشنامه شامل سه بخش است: بخش اول شامل پرسش های زمینه ای، بخش دوم حاوی پرسش هایی در خصوص احساس امنیت و بخش سوم شامل پرسش های مربوط به اعتماد اجتماعی. نتایج تحقیق با استفاده از نرم افزار آماری SPSS۱۱ مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. در این پژوهش از آمار توصیفی به منظور توصیف متغیرهای مورد نظر و از آمار تحلیلی برای تبیین و آزمون فرضیه های تحقیق استفاده شد.

میانگین سنی دانشجویان ۹۳/۲۱ سال بود. تنها ۷/۲۲ درصد پاسخگویان متاهل و همگی آنها شیعه بودند. ۹۴ درصد پاسخگویان فارس و بقیه از قومیت های بلوچ، لر و عرب بودند.

۱/۴۳ درصد پاسخگویان از نظر احساس امنیت اجتماعی، نمره متوسط و۷/۳۰ درصد نمره کم گرفتند یعنی ۸/۷۳ درصد آنها احساس امنیت اجتماعی در حد متوسط و کم داشتند. از نظر امنیت بهداشتی ۳/۴۳ درصد پاسخگویان نمره متوسط کسب کردند. از نظر امنیت اقتصادی نزدیک به دو سوم پاسخگویان (۵/۶۳ درصد) در سطح متوسط و پایین قرار داشتند. در حالی که از نظر احساس امنیت طبیعی ۳/۷۷ درصد اعلام احساس امنیت کم کردند، از نظر ۵/۸۷ درصد پاسخگویان امنیت فیزیکی در سطح پایینی قرار داشت. ۸/۶۵ درصد پاسخگویان از نظر اعتماد بین شخصی در حد متوسط و بالاتر بودند، در حالی که ۳/۴۲ درصد پاسخگویان از نظر اعتماد تعمیم یافته در سطح بالاتر از متوسط قرار گرفتند.

با توجه به نتایج بدست آمده می توان نتیجه گرفت دانشجویانی که از گروه های قومی متفاوت هستند، احساس امنیت اجتماعی مشابهی ندارند. همچنان که دختران متعلق به گروه های درآمدی متفاوت از نظر میزان احساس امنیت اجتماعی با یکدیگر تفاوت معنادار دارند.

نتایج تحقیق همچنین نشان می دهد، تنها اعتماد بین شخصی پاسخگویان یعنی اعتماد به افراد خاص و نزدیک که به طور روزانه با آنها در تعامل هستند، بر سطح احساس امنیت اجتماعی آنها تاثیر دارد و سطح درونی و سطح کلان اعتماد یعنی اعتماد بنیادین و اعتماد تعمیم یافته (این اعتماد به کسانی که ناشناخته اند و حالت مبهمی برای فرد دارند) در این میان تاثیرگذار نبود.

منبا: خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران

مرکز تحقیقات صدا و سیما