آزیتا یوسفی

واژه اسطوره در زبان فارسی واژه ای بر گرفته از زبان عربی است «الاسطوره» و «الاسطیره» در زبان عربی ، به معنای روایت و حدیثی است که اصلی ندارد.

در واقع اسظوره کلمه ای معرب است که از واژه یونانی هیستور یا به معنی «جستجو ، آگاهی و داستان» گرفته شده است. برای بیان مفهوم اسطوره در زبانهای اروپایی از بازمانده واژه یونانی «میتوس» به معنی «شرح ، خبر و قصه» استفاده شده است. در فهم عامه و برخی از فرهنگها ، اسطوره معنی آنچه خیالی و غیر واقعی است و جنبه افسانه ای محض دارد» یافته است، اسطوره را باید داستان و سرگذشتی «مینوی» دانست که معمولاً اصل آن معلوم نیست و شرح عمل، عقیده نهاد یا پدیده ای طبیعی است به صورت فراسویی که دست کم بخشی از آن سنت ها و روایت ها گرفته شده با آیین ها و عقاید دینی پیوندی ناگسستنی دارد.

در ایران باستان در دوره کمون اولیه دوره ای که با دوره مادر شاهی یا به عبارتی مادر سالاری معروف گشته است. اگر چه این دوره مدت کوتاهی به طول انجامیده اما آثار و نتایج آن در طول تاریخ باقی است، ما در ایران باستان در میان رب النوع ها ، الهه هایی را می بینیم که به صورت ایزد بانو خود نمایی کرده و تا زمانی که تاریخ وجود دارد در میان کتیبه ها و نقش برجسته ها و اشیاء و سفالینه های باقی مانده همچنان می درخشد.

در دوره مادر شاهی فعالیت کشاورزی و سایر اعمال مهم اقتصادی به همت زنان صورت می گرفت، به همین مناسبت مردم آن روزگار برای زنان ارزش و مقام بزرگی قائل بودند و آنها را مظهر نعمت و فراوانی می خواندند و قوام و دوام اجتماع را به وجود آنان موقوف می دانستند . ارزش اقتصادی زنان سبب شده بود که ریاست اقوام و قبایل با آنان باشد. از مختصات این دوره یکی اینکه فرزندان فقط در کلان مادران وارد می شدند و فقط از او فرمانبرداری داشتند و شوهرها نیز در قبیله مادران وارد می شدند و از بانوی قبیله پیروی می نمودند.

احتمالاً دوره مادرشاهی یا عبارتی زن سالاری قبل از روی کار آمدن مادها بوده است به عبارت دیگر قوم ماد در قرن دهم قبل از میلاد در آذربایجان و کردستان سکنی داشتند. در حالیکه سلطنت ماد از قرون هفتم قبل از میلاد پی افکنده شد؛ آن طور که از نقش برجسته آشوری نینوا مربوط به قرن هفتم میلادی برمی آید ، زنان در فعالیت اقتصادی دوشادوش مردان شرکت داشتند و زنان نیز حمل قسمتی از مایحتاج زندگی را بر عهده گرفته بودند که بعدها با آمدن دوران پدر شاهی و پیدایش بردگی و وجود نظام برده داری ، زن را نیز از مقام اول اجتماعی خود که در نظام مادرشاهی داشت به مقام دوم تنزل داد.

نکته جالب دیگر این است که خانم شینودا بولن روانشناس آمریکایی عقیده دارد که هر زنی قهرمان اصلی زندگی خویش است و نیروهای مقتدر درون ، یا کهن نمونه ها، علت اصلی تفاوتهای شخصیتی میان زنانند. در واقع ایشان عقیده دارند که شناخت «خدا بانوان موجب درک زنان از خود و روابطشان با مردان و زنان دیگر ، والدین و فرزندان می شود این الگوهای رفتاری «خدا بانوان » همچنان وسیله فهم انگیزه ها و حتی اجبارهای درونی ، اضطرابها و رضایت مندیهای زن را فراهم می سازد».

«خدا بانوان » نیروهای مقتدر و نامرئی اند که رفتار و عواطف زنان را شکل می دهند. هر زنی از موهبت های « خدا بانو» نیروهای مقتدر و نامرئی اند که رفتار و عواطف زنان را شکل می دهند. هر زنی از موهبت های «خدا بانو » داده برخوردار است که باید آنها را بشناسد و سپاسگزارانه پذیرایشان باشد.

در ادامه بحث مربوط مادرشاهی یا مادر سالاری باید ذکر شود که نظام اصلی اجتماعی در برهه ای از تاریخ باستان بر اقتدار شماری از ملکه ها استوار بوده که هر یک صاحب سه طایفه یا بیش تر بود. هر ملکه مادر به اتفاق مهستان زنان فرمانروایی می کرد؛ اصل و نسب و توارث از آن زنان بود و هر طایفه ای ایزد مربوط به خود را داشت. عده ای از اقوام معتقد بودند که جهان زاده ایزد بانوی قدرتمند «ماه » است و هم او بود که به آدمیان در هنگام زاده شدن، به واسطه ی پرتاب پرتو ماه ، روح بخشید.

اسپندارمد ، اسفندارمد ، سپندارمد (سپنته ارمئیتی) :
به معنی اخلاص و بردباری مقدس است. سپندارمد با نمادی زنانه، دختر اورمزد به شمار می آید و در انجمن آسمانی در دست چپ او می نشیند، چون ایزد بانوی زمین است و به چهارپایان چراگاه می بخشد.

خرداد (هئورتات)
به معنی تمامیت ، کلیت و کمال است و مظهری است از نجات برای افراد بشر. آب را حمایت می کند و در این جهان ، شادابی گیاهان مظهر اوست. این امشاسپند مونث است.

امرداد (امرتات)
به معنی بی مرگی است و تجلی دیگری از رستگاری و جاودانی با گیاه و پژمرده نشدن آن ارتباط دارد و نماینده رویش و زندگی است.
 

ناهید ، اناهید (اردوی سوره آناهیتا)
ایزد بانویی با شخصیتی بسیار برجسته که جای مهمی در آیینهای ایران باستان به خود اختصاص می دهد و قدمت ستایش او به دوره های بسیار پیشین و حتی به زمان پیش از زرتشت می رسد اردوی به معنی رطوبت در آغاز، نام رودخانه مقدسی بوده است و به پیروی از اصل شناخته شده ای در اساطیر ، نام رودخانه ، شخصیت خدایی پیدا کرده است.
 

سوره یا سورا بخش دیگر نام اردوی سوره آناهیتا معنی نیرومند و پرزور دارد و آناهیتا پاکی وبی آلایشی معنی می دهد. این ایزد بانو با صفات نیرومندی، زیبایی و خردمندی به صورت الهه عشق و باروری نیز در می آید. زیرا چشمه حیات از وجود او می جوشد و بدینگونه «مادر خدا » نیز می شود.

تندیسهای باروری را که به الهه مادر موسومند و نمونه هایی از آن در تپه سراب کرمانشاه و با قدمتی در حدود (نه هزار سال ق. م) و در کاوشهای ناحیه شوش به دست آمده است تجسمی از این ایزد بانو می دانند. او همتای ایرانی آفرودیت ، الهه عشاق و زیبایی در یونان و ایشتر الهه بابلی ، به شمار می رود.
 

اشی یا ارد (اهریشونگ)
به معنی«اشی خوب » ایزد بانویی است که نماد توانگری و بخشش است او را دختر اومزد و سپندارمد به شمار آورده اند که پیشرفت و آسایش به خانه ها می برد و خرد و خواسته می بخشد.
 

دین (دئنا)
ایزد بانویی که مظهر وجدان است و به آدمیان نیرو می دهد که راه اهورایی را برگزینند او را دختر اورمزد و سپندار مد و خواهر ایزد ایزداشی به شمار آورده اند. نقش اساسی اوبرپل چینود است. زمانی که روان، داوری انجامین خود را در حضور مهر می گذارند و پای بر پل چینود می گذارد که حد فاصل گیتی و مینوست، اگر نیکوکار باشد، گذرگاه برای او پهن و گسترده می شود و در اولین گام که پیش می گذارد، بانوی زیبایی که زیباتر از او کس ندیده است همراه با نسیمی خوشبو به پیشواز او می آید.

ماه
ایزد بانویی است که با ماه و روان گاو چهار پایان ارتباط دارد که در اسطوره ها آمده است که با ایزد آسمان ازدواج کرده است.
 

چیستا
ایزد بانویی که نماد دانش و آگاهی و فرزانگی است. غالباً با ایزد بانوی دین با هم ذکر می شوند او راه راست را نشان می دهد.

همچنین در ایران باستان ایزد بانوی دیگری هم وجود داشت که ذکر آن در این مقاله دارای اهمیت است. الهه مادر یا الهه آسیایی که از آسیایی صغیر تا شوش مورد پرستش؛ ممکن است این الهه کهن ، که مظهر آبادانی و بارداری بود، بعدها به صورت الهه «اشی» خواهر خدای«سروش » درآمده باشد. ماهی و انار از مظاهر این الهه است. گاهی هم این الهه همراه با شیرها یا بزکوهی است که از مظاهر اوست.

در گذشته زنانی که می خواستند باردار شوند، برای این الهه نذر می کردند و پس از انجام آرزوهایشان یا پیش از آن، تصویر آن الهه را در حالی که نوزادی را به دنیا می آورد روی میله ای که به صفحه مدوری منتهی می گردد نصب کرده و در عبادتگان قرار می دادند و به این ترتیب نذر خود را ادا می کردند.

در واقع واژه « نانای» که بعدها به صورت «ننه » درآمده است برگرفته از این ایزد بانو می باشد. همچنین گذاشتن اسامی پل دختر یا بی بی شهربانو هم بی ارتباط به ایزاد بانوان اساطیری ایران نمی باشد.

انجمن زنان پژوهشگر تاریخ