مرد به صورت طبیعی ، در برابر غریزه از زن ناتوان‏تر است و این خصوصیت ، وی را وادار می‏کند تا به زن اظهار نیاز کند و برای جلب رضایت او اقدام نماید ، یعنی در واقع ، گمشده‏ی مرد همان سکون و آرامش است که از سرِ ناآرامی و بی‏قراری در تب و تاب دست یافتن به آن است و برای آنکه به آن دست پیدا کند، از هیچ کوشش و تلاشی دریغ نمی‏کند .

همین مسئله موجب شده است تا مرد، در پی یافتن سکون و جستن آرامش ، همواره خواستگار زن باشد و از آنجا که زن نیز دنبال سکون و در جستجوی آرامش است و سعی می‏کند بهترین پناهگاه را برای آرامش یافتن خویش بجوید و از این رو که نقش وی پاسخگویی به محبت و خواستگاری مرد است ، در صدد بر می‏آید به عاشقانه‏ترین محبت پاسخ دهد و به روی پاک‏ترین و با ثبات‏ترین مهر آغوش بگشاید .

به بیان دیگر مرد به خاطر آرامش یافتن و بهره‏مند شدن از سکون ، به دنبال زن می‏رود و زن نیز به خاطر همان مسئله و تأمین همان نیاز طبیعی خویش ، می‏کوشد تا گرم‏ترین خواسته‏ها و شورآفرین‏ترین محبت‏ها را بیابد و از میان انبوه اظهار ارادت‏ها و ابراز عشق‏ها ، خالص‏ترین و پاک‏ترین آن را بجوید و با گرم‏ترین پاسخ به شایسته‏ترین تقاضا ، سکون و آرامش رؤیایی را به تصویر بکشد تا بدین‏سان حکمت آفرینش پیوند زن و مرد در عالم واقع ، تحقق عینی بیابد .

بنابراین ، با در نظر داشتن اینکه زن و مرد از ارزش انسانی همسانی برخوردارند و به لحاظ مقام معنوی و کمالات هیچ‏گونه تفاوتی میان آنها وجود ندارد و با توجه به اینکه حکمت نهفته در خلقت زوجین و همسران ، حصول آرامش ، و رسیدن به سکون است و پاسخ زن به تقاضای مرد برای تأمین همین هدف صورت می‏گیرد ، قرآن کریم پس از دستور به پرداخت مهریه زنان ، جهت اعطای آن را هم گوشزد می‏نماید .

مفسران عالی مقام در تفسیر کلمه «نحله» که بیانگر وجه پراخت مهریه است ، ضمن اینکه اقوال و دیدگاههای گوناگون را متذکر شده‏اند ؛ با این حال تقریباً در این مسئله اتفاق نظر دارند که مراد از نحله، «عطیه» و «هبه» است .

شیخ طوسی (ره) در این باره گفته است : اینکه خداوند مهریه را بر مرد واجب نموده و زن را موظف به پرداخت چیزی نکرده است ، از منظر بعضی از مفسران بدین معناست که در واقع ، مهریه عطیه‏ای از سوی خداوند متعال برای زنان است .( تفسیر التبیان؛ ج ۳، النجف: المکتب الامین، (بی‏تا) ص ۱۰۹، ذیل آیه‏۴ سوره‏ی نساء).

طنطاوی گفته است : «نحله» ، یعنی عطیه و هدیه‏ی بدون عوض که با رضایت قلبی به کسی داده می‏شود .(الجواهر؛ ج ۳، مصر، (بی‏نا) ۱۳۵۰، ص ۱۰، ذیل همان آیه).

محمد جواد مغنیه نیز گفته : مراد از نحله عطیه‏ای است که خداوند پرداخت آن را بر زوج واجب گردانیده و... در حقیقت ، خداوند شوهران را موظف نموده تا از جانب خداوند متعال ، هدیه‏ای را به همسران‏شان بدهند . پس مهریه عوض بهره‏برداری جنسی نیست ؛ چون زن و مرد در این نیاز ، مشترکند .(التفسیر الکاشف؛ ج ۲، لبنان: دار العلم للملایین، الطبعه الثالثه، ۱۹۸۱، ص ۲۵۰، ذیل همان آیه..).

سید قطب آورده است : خداوند متعال به شوهر دستور می‏دهد تا مهریه را به عنوان هدیه‏ی محض با رضایت قلبی تمام و با آسودگی خیال به همسرش اعطا کند ، دقیقاً همان‏طوری که یک هدیه و بخشش را به کسی می‏دهد .(فی ظلال القرآن) .

احمد مصطفی المراغی می گوید : معنای آیه شریفه این است که زنانی را که به عقد ازدواج‏تان درمی‏آورید ، مهریه‏شان را به عنوان هدیه و بخشش بدهید.( تفسیر المراغی؛ ج ۴، لبنان: دار احیاء التراث العربی، (بی‏تا) ص ۱۸۴، ذیل همان آیه).

ابو الحسن الماوردی گفته : نحله همان عطیه و هدیه‏ی بدون عوض است. اینکه دین را نحله نامیده‏اند به این دلیل است که عطیه‏ای از سوی خداوند متعال است.(النکت و العیون؛ ج ۱، لبنان، مؤسسه الکتب الثقافیه، (بی‏تا) ص ۴۵۱، ذیل همان آیه).

محمد حسین فضل اللَّه نیز گفته است : «آیه شریفه ، مهریه را ثمن و عوض ندانسته ؛ بلکه آن را «نحله» می‏خواند ؛ یعنی عطیه‏ای که انسان به کس دیگری بدون چشم داشت عوض ، می‏دهد... (تفسیر من وحی القرآن؛ ج ۷، لبنان: دار الملاک، ۱۹۹۸، ص ۶۹، ذیل همان آیه و ص ۱۸۱، ذیل آیه ۲۴ همان سوره..).

فخرالدین الرازی کلبی می‏گوید : «نحله» به معنای «عطیه» و «هبه» است... پس مهر یا عطیه از سوی زوج است ؛ چون وی در برابر آن چیزی به دست نمی‏آورد و آنچه را زوج مستحق است ، اباحه بضع است نه مالکیت آن، یا عطیه‏ای از سوی خداوند است؛ چون خداوند منافع نکاح را میان زوجین به طور مشترک قرار داده است ؛ اما زوج را مأمور به پرداخت هدیه‏ای به زوجه می‏نماید(التفسیر الکبیر؛ ج ۹ ـ ۱۰، لبنان: دار الکتب العلمیه، ۱۹۹۰، ص ۱۴۷، ذیل همان آیه و نیز ر.ک به: مجمع البیان؛ ج ۳ ـ ۴، ذیل همان آیه..)

بنابراین از مجموع این دیدگاه‏های تفسیری ، به این نتیجه می‏رسیم که وجه پرداخت مهریه و جهت اعطای آن این است که مهریه باید به عنوان هدیه و پیشکش ، بدون توقع و چشم‏ داشت عوض ، به زن داده شود .

به عبارت دیگر مهریه یا «صداق» یک هبه ، کاملاً محض و بدون عوض است و شاید با همین ملاحظه است که قرآن مجید در ادامه آیه‏ی شریفه می‏فرماید: «فَإِن طِبْنَ لَکُمْ عَن شَیْ‏ءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً». یعنی اگر زنان بخشی از آن را از روی طیب نفس به شما برگردانند ، نوش جان و گوارای تان باد .

به گزارش ایونا ، از این تعبیر هم می‏توان فهمید که مهریه، «هبه» غیر معوض است و الّا با برگرداندن تمام یا قسمتی از آن ، به همان نسبت از عوض آن هم باید برگردانده شود ؛ پس از نظر قرآن مجید ، چیستی و ماهیت مهریه یا صداق را هبه و هدیه بودن محض تشکیل می‏دهد و جز آن، هیچ عنصر دیگری در آن دخیل نمی‏باشد ؛ البته یادآوری این نکته هم لازم است که در برخی آیات قرآن مجید ( نساء: ۲۴ و ۲۵ و مائده: ۵.)

تعبیر به «اجور» جمع اجر یعنی مزد دیده می‏شود که ظاهر آن نشان می‏دهد نکاح یک معاوضه است و گویا در این معامله فقط جانب مرد منتفع می‏شود .

به عبارت روشن‏تر ، در یک نگاه گذرا و کلی از این دسته از آیات چنین فهمیده می‏شود که مرد ، زن را به منظور بهره‏برداری جنسی به خدمت می‏گیرد و از آنجا که هر خدمتکاری، مستحق مزد و اجرت است، زن نیز مستحق آن است .

پس اصلاً عقد نکاح ، مثل عقد اجاره است؛ و یک معامله محض که سود عاید از آن هم به جیب مرد می‏رود و برای زن جز چند ریال وجه نقد یا «وجه المعامله»چیز دیگری باقی نمی‏ماند .

لکن با دقت در آن در می‏یابیم که این تصور درست نمی‏باشد و آیات یاد شده مفید این معنا نیستند که مهر، عوض بضع است، بلکه هدیه‏ی نکاح و در واقع پاداش آن ارتباط عمیق و ریشه‏داری است که با پاسخ گفتن زن به اظهار محبت مرد ، پدید می‏آید . (محمد الصادقی؛ الفرقان فی تفسیر القرآن؛ ج‏۴ ـ ۵، قم: انتشارات فرهنگ اسلامی، ۱۴۰۸، ص ۲۱۲.)

ادامه دارد .....

۱۷ آبان ۱۳۸۶