درباره مصحف فاطمه علیهاالسلام پرسشها و ابهاماتی وجود دارد؛ آیا همان گونه که از عنوان "مصحف" بر می آید، قرآنی ویژه حضرت زهراعلیهاالسلام بوده، یا کتابی در موضوعی دیگر است؟ اگر جواب فرض دوم است، آیا خود حضرت آن را نوشته یا املاء کرده اند؟ محتوای آن چیست؟ آیا آداب و اخلاق است یا تشریع و فقه؟ اکنون این کتاب کجاست؟

پیش از پاسخ به هر سوال، پرسش اساسی این است: آیا این مصحف، اصل و اعتباری دارد؟ آیا از طریق معتبر، وجود آن ثابت شده است؟ جواب این پرسش ها از روایات مربوط به این موضوع به دست می آید. البته بیان این روایات مختلف است؛ بعضی محتوای مصحف را احکام حلال و حرام می دانند، در حالی که دیگران می گویند اصلاً چنین احکامی را در بر ندارد. برخی می گویند دیکته کننده آن پیامبر صلی الله علیه وآله بوده، در حالی که بعضی جبرئیل را گوینده آن می دانند، که در این صورت باید به این پرسش پاسخ گوییم که آیا جبرئیل با شخصی که پیامبر نیست، سخن می گوید؟ و اگر چنین باشد، به چه نحو با حضرت فاطمه علیهاالسلام سخن گفته است؟ مگر پس از وفات پیامبرصلی الله علیه وآله، وحی قطع نشده بود؟

به هر روی، پرسش های بسیاری در این زمینه وجود دارد، که پاسخگویی به آن، مورد اهتمام اثر حاضر است و در آن، به پژوهش در این باره خواهیم پرداخت.

مصحف فاطمه چیست؟

شایع ترین پرسش درباره این مصحف، عنوان جنجال برانگیز و شبهه ناک آن، یعنی "مصحف" است؛ زیرا چنین برمی آید که این مصحف، قرآن خاصی است. اما اگر به روایات بنگریم، می یابیم این مصحف حتی یک آیه در بر ندارد و برخی ناآگاهان، همین که نام مصحف را شنیده، پنداشته اند مصحف یعنی قرآن، حتی برخی به قم آمده، در پی دیدن این مصحف - و به زعم خود "قرآنی دیگر" - بوده اند؛ اما وقتی با واقعیت مواجه شده و دریافته اند شیعیان قرآنی جز آنچه نزد دیگر مسلمانان هست، ندارند، از اتهامات بر ضد امامیه شگفت زده شده اند.

بسیاری از برادران اهل سنت می پندارند شیعه، قرآنی دیگر- جز قرآن موجود - در اختیار دارد! و گمان کرده اند مصحف فاطمه علیهاالسلام همان قرآن است! این پندار حتی در مطبوعات دنیای عرب نمایان شده است؛ برای نمونه روزنامه"آخرخبر" در سودان در تاریخ ششم رجب ۱۴۱۶ مقاله ای را درج کرده و مدعی شده است، شیعیان قرآنی دیگر به نام مصحف فاطمه دارند!

کار چنان بالا گرفته که حتی خود شیعیان باور کرده اند که مصحف فاطمه، قرآنی دیگر است، از این رو برآمده اند تا روایات این کتاب را کم اهمیت جلوه دهند، در سند آن تردید کنند؛ اما با کمال شگفتی می بینیم همچون امام خمینی، نه تنها آن را پوشیده و انکار نمی کنند که بدان افتخار می نمایند "ما مفتخریم که ... صحیفه فاطمیه که کتاب الهام شده از جانب خداوند تعالی به زهرای مرضیه است، از ما است." (۱)

مقصود ایشان از افتخار و سربلندی به مصحف فاطمه چیست؟ به رغم آن که هیچ کس از محتوای آن آگاه نبوده و فقط از طریق روایات، کلیتی از مطالب آن را می دانند. بنابراین باید اذعان کرد وجود مصحف فاطمه ثابت شده و راهها و اسناد درستی برای اثبات آن وجود دارد؛ اما می بایست به پیرایه ها و شائبه های پیرامون آن پاسخ داد، به ویژه که تاکنون اثر مستقلی در این باره چاپ و منتشر نشده، فقط به صورت ضمنی بدان پرداخته اند.

برخی احادیث که درباره مصحف فاطمه علیهاالسلام آمده، با همین واژه «مصحف» است، از این رو به پندار مزبور دامن می زند؛ از جمله: محمد بن مسلم از امام جعفر صادق علیه السلام روایت می کند؛ " فاطمه مصحفی از خود به جا گذاشت،[اما امام می افزاید:] که قرآن نیست." (۲)

علی بن سعید از امام صادق علیه السلام روایت می کند: "و عندنا والله مصحف فاطمه ما فیه آیة من کتاب الله؛ به خدا سوگند! مصحف فاطمه نزد ماست [و امام می افزاید] و در آن حتی یک آیه از کتاب الله نیست." (۳) امام صادق علیه السلام می فرماید: "فیه مثل قرآنکم هذا ثلاث مرات؛ در آن [مصحف] سه برابر این قرآن، مطلب هست." (۴)

برخی گمان کرده اند از آن رو که "مصحف" واژه ای خاص قرآن است، اگر گفته (الجامع للصحف المکتوبة بین الدفتین) (۵) "صُحُف" جمع صحیفه به معنای ورق و برگ است که بر آن بنویسند. "دفتان"، تثنیه "دفه" به معنای جنب و کنار هر چیز است. "دفتاالمصحف" یعنی جلد رو و پشت کتاب.(۶) بنابراین مصحف، چند برگ دارد، نه یک برگ، ولی گاه کتاب می تواند بیش از یک برگ نداشته باشد، نیز مصحف می بایست میان دو جلد باشد، که برگها(صحف) را در برداشته باشد. (۷)

در نتیجه باید گفت "مصحف" به معنای کتاب مجلد و شامل هر کتابی می شود و اختصاص به قرآن ندارد، گو این که معنای مشهور مصحف، قرآن است.پس از نظر لغوی نمی توان گفت مصحف به معنای قرآن است.

تردید نیست که واژه مصحف به معنای «قرآن» بسیار به کار گرفته می شود، اما نمی توان گفت "علم" برای قرآن است، بلکه شهرت مصحف، قرآن است گر چه در سنت به معنای قرآن است مانند روایات زیر: پیامبر فرمود: " من قرأ القرآن فی المصحف کانت له الفا حسنه ...، هر که قرآن را که مصحف [ یک جا جمع آوری] شده بخواند، دوهزار خوبی، پاداش دارد." (۸)

باز فرمود: "اعطوا اعینکم حظها من العبادة، قالوا: و ما حظها من العبادة یا رسول الله ؟، قال: النظر فی المصحف والتفکر فیه ...؛ بهره چشمهایتان از عبادت را بدهید. پرسیدند: بهره چشمها از عبادت چیست؟ فرمود: نگاه به مصحف و اندیشه در آن..." (۹)

نظریات گوناگون درباره مصحف

تا آنجا که می دانیم هیچیک از علمای شیعی و سنی بر مصحف فاطمه علیهاالسلام دست نیافته اند، بلکه با بهره گیری از احادیث مربوط به این موضوع، تا اندازه ای با محتوا، املاء کننده و نویسنده آن آشنا شده اند. از این رو پژوهش جامع و فراگیری در این باره وجود ندارد.

برخی گفته اند: مصحف آن حضرت در بردارنده امثال و حکم و مواعظ و اخبار و عجایب است، و امیر مومنان آن را نوشته و تقدیم حضرت فاطمه کرده، تا تسلی بخش ایشان در مرگ پدر باشد. (۱۰) بعضی معتقدند: این مصحف، شامل احکام تشریعی، اخلاقی و آنچه در زمان آینده پیش می آید، است و حضرت فاطمه علیهاالسلام آن را از شنوده های پدر و شوهرش جمع آوری کرده است. (۱۱)

سید محسن امین بر این عقیده است که حضرت دو مصحف دارند، که یکی الهام پروردگار و دیگری فرمایشات رسول خدا صلی الله علیه وآله به حضرت زهرا است. (۱۲) همان گونه که گفته شد، تعدد اقوال درباره محتوای مصحف، به سبب احادیثی است که در کتاب های مختلف پراکنده است و هیچ دلیل عقلی یا تحلیل نظری ندارد؛ زیرا مستند بحث و پژوهش، روایاتی است که در یک باب گردآوری نشده و در کتب گوناگونی است.

چنان که برخی اخبار از کتابهای حضرت زهرا علیهاالسلام سخن می گوید، هیچ یک عنوان مصحف را بازگو نمی کند. از این رو برخی پنداشته اند مصحف همان است که در اخبار آمده و این سبب اختلاف نظر شده است. البته این احادیث، سخن از کتاب های حضرت فاطمه علیهاالسلام می کند، نه تنها از مصحف ایشان. از این رو شایسته می نماید به دیگر کتاب های منسوب به ایشان اشاره شود، تا از میان آنها به مصحف دست یابیم.

۱- کتاب اخلاقی

در احادیث شیعه و سنی، کتابی با این عنوان ذکرنشده، بلکه در کتابها به مضمون آن اشاره شده است. خرائطی از مجاهد نقل می کند: ابی بن کعب به دیدار فاطمه - رضی الله عنها، دختر محمد، صلی الله علیه وسلم - رفت. فاطمه به او کتابی پوشیده در شاخه های درخت خرما نشان داد، که در آن نوشته شده بود: هر کس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، با همسایه اش به نیکی رفتار کند. (۱۳) از روایات دیگری که درباره این کتاب است، بر می آید که این حدیث، گزیده ای از حدیث دیگری است که شیخ کلینی آن را در اصول کافی به نقل از امام صادق علیه السلام آورده است. (۱۴)

«ابوجعفر محمد بن جریربن رستم طبری» از علمای قرن چهارم نیز این حدیث را - با ذکر بیشتر- در کتاب دلایل الامامه آورده است. (۱۵) ظاهراً کسانی که گفته اند مصحف فاطمه در بردارنده معارف و اخلاق و آداب است، این احادیث را دیده اند.

۲- کتاب تشریعی

کتابی با چنین عنوانی نیز در احادیث ذکر نشده است؛ ولی امام صادق علیه السلام در پاسخ به پرسش های کارگزار منصور- خلیفه عباسی - در مدینه آنچه را می فرماید، مستند به این کتاب می کند. (۱۶) از این رو دریافت می شود که حضرت فاطمه دارای کتابی در احکام شرعی بوده است.

علامه سید محسن امین این کتاب را مصحف فاطمه دانسته (۱۷) ولی باید گفت روایاتی وجود دارد و ذکر خواهد شد که می گوید مصحف حضرت در بردارنده احکام حلال و حرام نیست، و اگر چنین احکام فقهی ذکر شده، در مصحف و روایتی دیگر از حضرت فاطمه علیهاالسلام است، که از پدر بزرگوارش پیامبر اسلام نقل کرده است. (۱۸)

۳- لوح فاطمه

لوح به صفحات پهن چوبی یا استخوانی گفته می شود، که در فارسی، تابلو یا تخته نامیده می شود. وجود این لوح در بسیاری از احادیث ذکر شده؛ زیرا در بردارنده نام امامان شیعه است.

ابوالفتح کراجکی (متوفی۴۴۹هـ.) معتقد است: تمامی شیعیان در صحت محتوای این لوح اتفاق نظر دارند. (۱۹) محتوای لوح یکسان گزارش نشده و سندهای گوناگونی دارد. کلینی به نقل از جابربن عبدالله انصاری چنین می گوید: " دخلت علی فاطمه علیهاالسلام و بین یدیها لوح فیه اسماء الاوصیاء من ولدها، فعدت اثنی عشر، آخرهم القائم، ثلاثة منهم محمد و ثلاثة منهم علی." (۲۰)

مقصود از "ثلاثة منهم علی" با شمار امامانی که به نام "علی"اند، همخوانی ندارد، زیرا اینان چهار تن اند: [امام رضا] و علی بن محمد[امام هادی] حال چگونه روایت را تصحیح و درست کنیم؟

پاسخ نخست: بگوییم ضمیر "منهم" به "ولدها" برمی گردد، در این صورت مقصود "سه علی" است که فرزند فاطمه اند و راوی در صدد ذکر نام امام علی علیه السلام نیست.

دوم: ناسخ اشتباه کرده، اصل "اربعة منهم علی" است. مؤید این سخن، روایت ابی الجارود از ابو جعفر علیه السلام است که "اربعة" دارد. (۲۱)سوم: ضمیر "منهم" به "اثنی عشر" برگردد و اگر راوی نگفته "اربعة منهم" چون نام امام علی در لوح نیامده، لقبش ذکر شده است، چنان که در روایت لوح به نقل از ابوبصیر می بینیم. (۲۲)

در کتاب کمال الدین و تمام النعمة از شیخ صدوق مضمون این لوح ذکر شده است. (۲۳) محتوای این لوح - و به نظر برخی خود لوح - هدیه خدا به پیامبر بوده است که پیامبر آن را به حضرت فاطمه علیهاالسلام بخشید. (۲۴)

۴- وصیتنامه

در روایات متعدد و با سندهای مختلف آمده است: حضرت زهرا علیهاالسلام کتابی از خود به جا گذاشت که وصایایش را در آن نوشته بود. (۲۵) این وصایا، امور شرعی - از جمله تکلیف هفت باغی که توسط رسول الله "صلوات الله علیه" وقف آن حضرت شده بود- نیز توصیه ها و امور سیاسی بود. (۲۶) از جمله وصایای سیاسی حضرت، عدم حضور برخی در تشییع جنازه ایشان، معلوم نکردن محل دفن و ... است. این وصایا از شمار مطالبی است که در مصحف فاطمه علیهاالسلام وجود داشته است. برخی گفته اند امام علی علیه السلام این وصایا را پس از درگذشت حضرت زهرا علیهاالسلام بر بالین وی یافت. (۲۷)

۵- مصحف فاطمه علیها السلام

وجود این کتاب نیز در روایت مختلف با سندهای متعدد ذکر شده است. همان گونه که گفته شد پرسش هایی در باره این کتاب وجود دارد؛ از جمله: چه کسی این کتاب را املاء کرده؟ نویسنده آن کیست؟ محتوای آن چیست؟ آیا در این کتاب اشاره به تحریف قرآن شده؟ هم اکنون این کتاب کجاست و در دست کیست؟ و...

اعتبار روایات مصحف فاطمه علیهاالسلام

شاید مهمترین پرسش درباره مصحف، صحت و اعتبار روایات آن است؛ زیرا دیگر پرسش ها پس از روشن شدن اعتبار روایات این کتاب مطرح می شود. از این رو در ابتد باید وارد این بحث شویم.

عنوانی که باعث فهم اشتباه شده است

گفتیم عنوان "مصحف فاطمه" گاه باعث این توهم می شود که قرآنی ویژه حضرت زهرا علیهاالسلام وجود داشته است، همچنان که از "مصحف عبدالله بن مسعود" و "مصحف عایشه" و یا "مصحف ابی بن کعب" بر می آید، ولی همان طور که بررسی کردیم، پندار مزبور زدوده شد و فهمیدیم مصحف، منحصر در قرآن نیست.

همچنین گفتیم این کتاب در بردارنده هیچ آیه ای نیست؛ لذا به معنای قرآن یا در موضوع قرآنی نیست. نیز در ضمن سخنان گذشته اشاره شد این کتاب توسط آن حضرت، املاء نشده و از این رو به آن "مصحف فاطمه" گفته اند که هدیه ای الهی به ایشان بوده است. بنابراین نویسنده یا گوینده این سخنان کیست؟ اگر محتوای این مصحف، قرآن نیست، چه چیز در آن یافت می شود؟ حجم این کتاب چقدر است؟ و...

نویسنده مصحف

روایات بسیاری وجود دارد که در آن، حضرت علی علیه السلام به عنوان نگارنده مصحف معرفی شده؛ از جمله امام صادق علیه السلام در جواب سوال "حماد بن عثمان" مبنی بر این که نویسنده مصحف کیست، می فرماید: "فجعل امیرالمومنین یکتب کلما سمع حتی اثبت من ذلک مصحفا؛ امیر مومنان هر چه را می شنید، می نوشت، تا این که به صورت کتابی در آمد." (۲۸)

اما ابن رستم طبری در دلائل الامامه روایتی نقل می کند که: مصحف فاطمه، از آسمان، مکتوب نازل شد و املایی نبود تا امام علی کاتب و نگارنده باشد؛ (۲۹) اما می بایست گفت:

۱- نزول مصحف ، نه به معنای فرستادن مصحف و کتاب است، بلکه گفتن محتوا و پیام است، و مانعی ندارد که امام علی در هنگام نزول فرشتگان حاضر بوده و مطالب را بنویسد. گر چه این توجیه بسیار بعید می نماید.

۲- شاید تنها راه حل، نپذیرفتن روایت طبری باشد؛ زیرا سند آن ضعیف است. میان راویان "جعفر بن محمد بن مالک فزاری" است که "نجاشی" وی را ضعیف در حدیث و فاسد المذهب والروایة می داند. (۳۰) دیگران نیز وی را تخطئه کرده اند. (۳۱)

املاء کننده و گوینده احادیث

۱- خدای تعالی

برخی گفته اند گوینده سخنان موجود در مصحف، خداوند است. امام صادق علیه السلام می فرماید: "انما هو شیء املاها الله و اوحی الیها؛ مصحف فاطمه نزد ماست... و خداوند آن سخنان را فرموده و بر حضرت فاطمه الهام کرده است." (۳۲) عبارت "املاها الله" احتمالاً اشتباه ناسخ باشد و درست "املاء الله" است که ضمیر به "شیء" بر می گردد؛ یعنی خدا آن را فرموده است، یا می توان گفت "املاها علیهاالله" بوده که مفعول "ضمیر غایب مذکر" حذف شده، ضمیر دوم (ها) به فعل (املا) چسبیده است. اما این توجیه مشکل است و احتمال نخست ترجیح دارد.

این گونه الهام برای مادر حضرت موسی نیز وجود داشته، در سوره قصص، آیه ۷ آمده است؛ "و اوحینا الی ام موسی؛ به مادر موسی الهام کردیم..."

۲- فرشته (ملک)

بعضی معتقدند این سخنان از فرشته ای است. این احتمال در حدیثی به نقل از امام صادق علیه السلام آورده شده است: "فارسل الله الیها ملکا یسلی غمها و یحدثها." (۳۳)

۳- جبرئیل

در صحیحه ابوعبیده از امام صادق علیه السلام است که سخنان از آن ِ جبرئیل است: "و کان جبرئیل یاتیها فیحسن عزاءها علی ابیها و یطیب نفسها و یخبرها عن ابیها و مکانه و یخبرها بما یکون بعدها فی ذریتها..." (۳۴)

۴- رسول خدا

امام حسین علیه السلام می فرماید: " مصحف فاطمه نزد ما است. به خدا سوگند! یک حرف از قرآن در آن نیست. سخنان این مصحف از آن رسول الله و خط علی علیه السلام است". (۳۵)

بنابراین حدیث، گوینده سخنان این مصحف، رسول الله (فرستاده خدا) است. علامه مجلسی در ذیل این حدیث می گوید: مقصود از فرستاده خدا، جبرئیل است. همچنان که در آیات بسیاری، به ملائکه، رسولان خدا گفته شده است. (۳۶)

چه بگوییم سخنان این مصحف از خداست یا جبرئیل، تفاوتی ندارد، زیرا خداوند به واسطه جبرئیل، این احادیث را فرموده؛ ولی نمی توانیم معتقد باشیم مقصود از "رسول الله" پیامبراسلام است؛ زیرا روایات بسیاری تصریح دارد سخنان این مصحف پس از وفات رسول الله صلی الله علیه و اله و در تسلای وفات آن حضرت، برای حضرت فاطمه علیهاالسلام گفته شد.

گو این که احتمال دارد حضرت فاطمه علیهاالسلام دو مصحف داشته که یکی سخنان رسول الله و دیگری سخنان جبرئیل بوده. یا ممکن است بگوییم مصحف فاطمه، یک کتاب بود ولی شامل دو بخش؛ سخنان رسول الله و سخنان جبرئیل بوده است. سید محسن امین در کتاب ارزشمند اعیان الشیعه معتقد به گفتار نخست است. (۳۸)

آنچه این گفته را درست تر می نماید، این است که حضرت دارای دو کتاب دیگر، یکی در اخلاق و دیگری در تشریع است. پس می توان گفت مصحف فاطمه، به املای رسول الله بوده، به ویژه روایاتی که می گوید جبرئیل املاء کرده، احکام شرعی را نگفته است. پس اگر حضرت فاطمه علیهاالسلام کتابی در احکام شرعی داشته، روشن می شود رسول الله آن را به ایشان آموخته و گفته است.

پس از این که دانستیم سخنان این مصحف از پروردگار به واسطه جبرئیل، و نویسنده آن امام علی علیه السلام است، این پرسش پیش می آید که چرا به حضرت فاطمه علیهاالسلام منسوب شده است؟ به رغم آن که حضرت نه گوینده و نه نگارنده آن است!

در پاسخ باید گفت: این سخنان برای حضرت فاطمه و برای تسلای خاطر او نازل شد، از این رو مصحف، منسوب به حضرت فاطمه است. نظیر این امر در انتساب تورات به حضرت موسی علیه السلام و انجیل به حضرت عیسی علیه السلام و زبور به داوود علیه السلام دیده می شود. همچنان که در قرآن می خوانیم: "صحف ابراهیم و موسی." (۳۹) با این که این مصاحف از آن خداست، اما چون بر پیامبری نازل می شد، به نام او خوانده می شد.

محتوای مصحف فاطمه علیهاالسلام

روایات مختلفی درباره محتوای مصحف فاطمه علیهاالسلام وجود دارد؛ برخی از این روایات مطالبی را نفی و بعضی دیگر مطالبی را اثبات می کند که از این قرار است:

محتوای نفی شده

با توجه به روایات اهل بیت علیهم السلام در می یابیم که مصحف فاطمه علیهاالسلام شامل بر دو قسمت، یعنی قرآن و دیگری احکام شرعی نیست. این روایات با تعبیرهای زیر آمده است:

قرآن نیست (ماهو قرآن)؛ (۴۰) گمان نمی کنم قرآن باشد ( ما ازعم انه قرآن)؛ (۴۱) چیزی از قرآن در آن نیست (لیس فیه شی من القرآن)؛ (۴۲) چیزی از کتاب الله در آن نیست (ما فیه شی من کتاب الله)؛ (۴۳) آیه ای از کتاب الله در آن نیست ( ما فیه آیة من کتاب الله)؛ (۴۴) حرفی از قرآن در آن نیست (ما فیه حرف من القرآن) (۴۵) و یک حرف از قرآن موجود در آن نیست (ما فیه من قرآنکم حرف واحد) (۴۶)

علامه مجلسی در بحارالانوار به نقل از کتاب خطی جوامع الفوائد حدیثی را به نقل از ابوبصیر چنین نقل می کند: امام صادق علیه السلام این آیه را چنین خوانده: "سئل سائل بعذاب واقع للکافرین (بولایة علی) لیس له دافع." آن گاه امام فرمود: در مصحف فاطمه چنین است." (۴۷)

اما باید گفت این حدیث معتبر نیست چرا که در راویان آن نام محمد بن سلیمان دیلمی وجود دارد که رجال شناسان وی را موثق ندانسته در نتیجه حدیث وی را ضعیف شمرده اند. (۴۸) چنان که با روایات بسیاری که می گوید مصحف فاطمه هیچ آیه و یا حتی حرفی از قرآن در بر ندارد، ناهمگون است.

در منابع، از جمله آنچه "محمد ابو زهره" در کتابش نوشته، آمده که مصحف فاطمه چیزی از قرآن ندارد. (۵۰) از این همه تاکید و تکرار بر نفی وجود مطالب قرآنی در مصحف فاطمه در می یابیم که در زمان امام باقر و امام صادق علیهماالسلام مصحف، به معنای قرآن مکتوب بود. اما چرا امامان به آن مصحف فاطمه و نه کتاب فاطمه می گفتند؟ اگر کتاب می گفتند دیگر نیازی به این همه یاد آوری و آگاهی نداشت!

در پاسخ باید گفت: از آن رو که مصحف حضرت، بدین نام از آغاز خوانده می شد و در آن هنگام به معنای قرآن نبود، در زمان های بعد نیز همین اسم تکرار می شد. امام علی علیه السلام کتاب فاطمه را مصحف نامید: "و لقد اعطیت زوجتی مصحفا فیه من العلم ما لم یسبقها الیه احد؛ به همسرم مصحفی مشحون از علم داده شد که به کسی این دانشها داده نشد." (۴۹)

حتی اگر بپذیریم نام مصحف بعداً و در زمانی که مصحف به معنای قرآن بود، بر کتاب فاطمه نهاده شد، برای آن بود که بفهمانند میان مصحف فاطمه و مصحف قرآنی مشابهت هست، زیرا هر دو توسط جبرئیل نازل شده اند، گرچه در محتوا متفاوتند.

مصحف، احکام شرعی را در برندارد

در مورد احکام شرعی، امام صادق می فرماید: " لیس فیه شیء من الحلال و الحرام...؛ چیزی از حلال و حرام- احکام- در آن نیست." (۵۰)

محتوای اثبات شده

روایات- به گونه تفصیل- تمام محتوای مصحف فاطمه را ذکر نکرده، بلکه عنوان ها یا برخی سخنان را بیان نموده اند. این روایات در منابع مختلفی پراکنده است و ذکر می کنند در مصحف فاطمه این مطالب آمده است:

۱- مقام عظیم پیامبر صلی الله علیه وآله (۵۱) (و یخبرهاعن ابیها و مکانه).

۲- آینده ذریه حضرت زهرا علیهاالسلام (۵۲) (و یخبرها بمایکون بعدها فی ذریتها).

۳- حوادثی که رخ خواهد داد (۵۳) (ولکن فیه علم ما یکون؛ ففیه ما یکون من حادث) مثلا "تظهر الزنادقة فی سنة ثمان و عشرین و مائة؛ زنادقه در سال ۱۲۳ به ظهور می رسند."

۴- نامهای انبیا و اوصیا (۵۴) (ما من نبی ولا وصی الا و هو فی کتاب عندی).

۵- اسامی پادشاهان و پدرانشان (۵۵) (و اسماء من یملک الی ان تقوم الساعة؛ لیس من ملک یملک [الارض] الا و هو مکتوب فیه باسمه و اسم ابیه).

۶- وصیت حضرت زهرا علیهاالسلام (۵۶) (و لیخرجوا مصحف فاطمة؛ فان فیه وصیة فاطمة).

پی نوشت ها:
۱- صحیفه انقلاب (وصیتنامه سیاسی الهی امام خمینی) ص۳، چ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

۲- بحارالانوار، مجلسی، ج ۲۶، ص ۴۱، ح ۷۳، چاپ دارالکتب الاسلامیه، تهران.

۳- همان، ج ۲۷، ص ۳۷۱، ح ۳.

۴- اصول کافی، کلینی، ج دوم، ص۶۱۳ / بحارالانوار، ج ۲۶، ص ۳۹، ح ۱۰.

۵- صحاح تاج اللغة و صحاح العربیه، جوهری، ج ۴، ص۱۳۸۳/ تاج العروس، زبیدی، ج ۶، ص ۱۶۱.

۶- المصباح المنیر، فیومی ص ۱۹۷/ الفروق اللغویه، ابوهلال العسکری، ص ۲۴۱، چ بصیرتی. قم.

۷- مناهل العرفان، زرقانی، ج ۱، ص۳۹۴، چ دار احیاء التراث، بیروت، ۱۴۱۲.

۸- البرهان فی علوم القرآن، زرکشی، ج ۱، ص ۵۴۶، دارالکتب العلمیه، بیروت ۱۴۰۳.

۹- نوادرالاصول، ترمذی، ج ۳، ص۲۵۴، بیروت ۱۴۱۲.

۱۰- المراجعات، سید عبدالحسین شرف الدین، ص ۵۲۱، تحقیق حسین الراضی، چاپ دارالکتب الاسلامی، ایران.

۱۱- سیرة لائمةالاثنی عشر، سید هاشم معروف الحسنی، ج ۱، صص۹۶-۹۷، چاپ دارالتعارف، بیروت.

۱۲- اعیان الشیعه، ج۱، صص۱۳-۳۱۴، چاپ الانصاف، بیروت.

۱۳- مکارم الاخلاق و معالیها، خرائطی، ص۴۳، چاپ مکتبة الاسلام العالمیة، قاهره.

۱۴- عوالم العلوم، عبدالله بحرانی اصفهانی، ج ۱۱، ص ۵۳۳، تحقیق موسسه امام مهدی، قم.

۱۵- همان.

۱۶- فروع کافی، کلینی، ج۳ ، ص ۷۰۵، ح ۲ تحقیق علی اکبر غفاری، چاپ دارالاضواء، بیروت.

۱۷- اعیان الشیعه، ج ۱، صص۳۱۴- ۳۱۵.

۱۸- سیرة الائمة الاثنی عشر، ج ۱، صص۹۶ - ۹۷.

۱۹- استنصار فی النفس علی الائمة الاطهار، ص ۱۳، چاپ دارالاضواء.

۲۰- اصول کافی، ج ۱، ص ۵۳۲.

۲۱- عیون اخبارالرضا، صدوق، ج ۱، ص۴۷،ح ۷، چ رضا مشهدی، قم. ۱۳۶۳.

۲۲- اصول کافی، ج ۱، ص ۵۲۷، ح ۴ / کمال الدین، صدوق،ج ۱، ص۳۰۳.

۲۳- همان، ج ۱، ص۳۱۱، تحقیق غفاری، چاپ موسسه نشر اسلامی، قم.

۲۴- الارشاد، شیخ مفید، ص۲۶۲، چاپ بصیرتی قم کمال الدین، صدوق، ج ۱، ص ۳۱۲ بحارالانوار، ج ۳۶، ص۲۰۱.

۲۵- تهذیب الاحکام، طوسی، ج ۹، ص ۱۴۴، ح ۵۰، چاپ دارالاضواء، بیروت.

۲۶- بحارالانوار، ج ۱۰۳، صص ۱۳۵- ۱۳۶، ح ۱۴.

۲۷- همان.

۲۸- اصول کافی، ج ۱، ص۲۴، ح ۲ / بحارالانوار، ج ۲۶، ص۴۴، ح ۷۷.

۲۹- دلائل الامامه، ص ۳۰، چ اعلمی، بیروت. ۱۴۰۳/ مسند فاطمة الزهرا، سید حسین شیخ الاسلامی، ص ۱۹۹، چ دارالقرآن الکریم، قم ۱۴۱۲.

۳۰- رجال نجاشی، ج ۱، ص ۳۰۲.

۳۱- معجم رجال الحدیث، خویی، ج ۴، ص ۱۱۷.

۳۲- بحارالانوار، ج ۲۶، ص ۳۹، حدیث۷۰.

۳۳- اصول کافی، ج ۱، ص ۲۴۵، حدیث۲.

۳۴- بصائرالدرجات، صفار، ص ۱۵۳، ح ۶ / اصول کافی، ج ۱، ص۲۴۱، ح ۵

۳۵- بحارالانوار، ج ۲۶، ص ۴۶، حدیث ۹۴.

۳۶- حج، آیه ۷۵/ فاطر، آیه ۱ / انعام، آیه ۶۱/ اعراف، آیه ۳۷ / هود، آیه ۶۹/ حجر، آیه ۱۵ / مریم، آیه ۱۷- ۱۹ و...

۳۷- اصول کافی، ج ۱، ص ۳۱۴، چاپ قدیمی چاپخانه الانصاف، بیروت.

۳۸- سوره اعلی آیه ۱۹.

۳۹- بحارالانوار، ج ۲۶، صص ۴۱. ۴۲، ح ۷۳.

۴۰- همان، ص ۴۵، ح ۳۰.

۴۱- همان، ح ۷۹.

۴۲- همان، ص ۴۳، ح ۳۹.

۴۳- همان، ج ۴۷، ص ۲۷۱، ح۳.

۴۴- همان، ص ۴۶، ح ۳۴.

۴۵- همان، ج ۲۶، ص ۳۹، ح ۱۰.

۴۶- همان، ج ۳۷، ص۱۷۶ / روضةالکافی، ص ۴۳، ح ۱۳.

۴۷- معجم رجال الحدیث، ج ۱۶، ص ۱۲۷/ رجال نجاشی، ج ۲، ص ۲۶۹، ش ۹۳۳.

۴۸- الامام الصادق، حیاته و عصره، ص ۳۲۴، چ مطبعة احمد علی مخیمره، مصر.

۴۹- بصائرالدرجات، ص۲۰۰، ح ۲.

۵۰- اصول کافی، ج۱، ص۳۹۰، ح ۱.

۵۱- بحارالانوار، ج۲۶، ص ۴۱، ح ۷۲.

۵۲- همان.

۵۳- اصول کافی، ج ۱، ص۲۴۰، ح ۲ / بحارالانوار، ج ۲۶، ص ۱۳، ح اول.

۵۴- بحارالانوار، ج ۴۷، ص۳۲.

۵۵- بحارالانوار، ج ۲۶، ص ۱۳، ح اول/ اصول کافی، ج ۱، ص ۲۴۲، ح ۳.

۵۶- اصول کافی، ج ۱، ص ۲۴۱، ح ۴.
منبع : تبیان